దేశీయ వాయు రక్షణ వ్యవస్థల పనితీరు ఎలా ఉంది?

పాకిస్తాన్ ప్రయోగించిన 1,000కు పైగా డ్రోన్‌లలో అధికశాతం తక్కువ శ్రేణికి చెందినవే. వాటితో పాటు కొన్ని కామికాజీ మానవరహిత వైమానిక వాహనాలు, ఫతా రాకెట్లు, చైనా, టర్కీ దేశాలకు చెందిన CM-400 క్రూయిజ్ క్షిపణులు ఉపయోగించారు. అయితే భారత్- పాకిస్తాన్ మధ్య కేవలం నాలుగు రోజులు మాత్రమే సాయుధ ఘర్షణ జరిగింది. ఉక్రెయిన్- రష్యా, ఇరాన్- ఇజ్రాయెల్, అమెరికా లాగా సుదీర్ఘ కాలం పాటు యుద్ధం కొనసాగలేదు. వీటితో పోలిస్తే దాయాదుల మధ్య జరిగింది చాలా తక్కువ స్థాయి పోరాటమని గుర్తుంచుకోవాలి.

శత్రువు ప్రయోగించే భారీ సంఖ్యలో డ్రోన్‌లు, క్షిపణులతో ముంచెత్తే ప్రయత్నాలను తట్టుకుంటూ, తక్కువ ఖర్చుతో శత్రు వైమానిక చొరబాట్లను నిరంతరాయంగా అడ్డుకోగల పటిష్టమైన, బహుళ-అంచెల AMD గ్రిడ్ భారతదేశానికి అవసరం. ప్రపంచంలో ఏ గగనతలాన్ని శత్రు దుర్భేద్యంగా మార్చలేము. అయితే మనకంటే ఉన్నత స్థాయిలో ఉన్న చైనాను ఎదుర్కోవాలంటే మనం ఎదుర్కొంటున్న లోపాలను సరిదిద్దుకోవాల్సిన అవసరం ఉంది.

పశ్చిమాసియాలో మొన్నటి వరకూ జరిగిన యుద్ధంలో అమెరికా, ఇజ్రాయెల్ కఠిన వాస్తవాలను గ్రహించాయి. ఇరాన్ ప్రయోగించిన స్వల్ప స్థాయి షాహీద్ -136 డ్రోన్ లను కూల్చడానికి అమెరికా, ఇజ్రాయెల్ ను 2 నుంచి 4 మిలియన్ డాలర్ల విలువ గల ఆయుధాలను వాడాల్సి వచ్చింది. షాహీద్ డ్రోన్లను కేవలం 35 వేల డాలర్లతోనే తయారు చేయవచ్చు.

ఇరాన్ డ్రోన్లను కూల్చడానికి అంత పెద్ద మొత్తంలో అమెరికా, ఇజ్రాయెల్ ఖర్చు చేయాల్సి రావడం నిజంగా ఆర్థికంగా భారమే. దీర్ఘకాలం ఇలాంటి యుద్ధాలను కొనసాగించే సత్తా వాటికి ఉండకపోవచ్చు. ఇరాన్ కేవలం వాణిజ్య స్థాయి సాంకేతికతను కామికాజీ డ్రోన్ల కోసం ఉపయోగించడం ఇక్కడ ప్రస్తావనార్హం. మే 7 నుంచి 10, 2025 వరకు జరిగిన భారత్-పాకిస్తాన్ సంఘర్షణ సమయంలో కూడా, ఇస్లామాబాద్ అనుసరించిన బహుళ డ్రోన్ దాడుల వ్యూహం (వాటిలో కొన్నింటికి మాత్రమే ఆయుధాలు అమర్చారు) భారత ఏఎండీ రాడార్లను మ్యాప్ చేయడానికి, దాని వద్ద ఉన్న ఖరీదైన ఇంటర్‌సెప్టర్ క్షిపణులు, మందుగుండు సామగ్రి నిల్వలను క్షీణింపజేయడానికే పాకిస్తాన్ ప్రయోగించింది. దీనిని ముందుగానే ఊహించిన న్యూఢిల్లీ ఇందుకోసం కొన్ని వ్యూహాలను సిద్ధం చేసి అమలు చేసింది.

తన వద్ద ఉన్న పరిమిత ఏఎండీ వ్యవస్థలలో కొన్నింటిని చైనా సరిహద్దు నుంచి పాకిస్తాన్ సరిహద్దుకు తరలించింది. విస్తరించిన AMD గ్రిడ్ కార్యాచరణ ఆవశ్యకతను గుర్తించి, రాబోయే 10 సంవత్సరాలలో ఆసుపత్రులు, రైల్వేలు మత కేంద్రాలతో సహా వ్యూహాత్మక ప్రదేశాలు, పౌర మౌలిక సదుపాయాలకు "సంపూర్ణ భద్రతా కవచం" అందించే ప్రతిష్టాత్మకమైన మిషన్ సుదర్శన్ చక్రను ప్రారంభిస్తున్నట్లు ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ గత సంవత్సరం ఆగస్టు 15న ప్రకటించారు.

క్రమంగా బలోపేతం చేయబడి, శక్తివంతమైన ఎదురుదాడి ఆయుధాలతో అనుసంధానించబడే ఈ స్వదేశీ జాతీయ AMD కవచం యొక్క రోడ్‌మ్యాప్‌లో, 2030 నాటికి పూర్తి చేయడానికి ఒక మధ్యకాలిక కార్యాచరణ ప్రణాళిక 2035 నాటికి పూర్తి చేయడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక ప్రణాళిక ఉన్నాయి. ఇది అంత సులభం కాదు. వివిధ ఎత్తులు, దూరాలలో ముప్పులను అడ్డుకోవడానికి, ముందస్తు హెచ్చరిక, ట్రాకింగ్ రాడార్ల అతివ్యాప్త నెట్‌వర్క్, పటిష్టమైన కమాండ్, కంట్రోల్ నోడ్‌లు, భూమి, గాలి, సముద్ర ఆధారిత అధునాతన ఇంటర్‌సెప్టర్ క్షిపణులు, ఇతర కైనటిక్ AMD ఆయుధాల సమర్థవంతమైన బ్యాటరీలతో కూడిన బహుళ-అంచెల సమీకృత వ్యవస్థను నిర్మించడం అవసరం.

శత్రు డ్రోన్‌లను "హార్డ్ కిల్స్" చేయడానికి అధిక-శక్తి లేజర్‌ల వంటి అధునాతన డైరెక్టెడ్ ఎనర్జీ వెపన్స్ (DEWలు) "సాఫ్ట్ కిల్స్" కోసం ప్రత్యేకమైన జామింగ్, స్పూఫింగ్ వ్యవస్థలను ఇందులో తప్పనిసరిగా చేర్చాల్సి ఉంటుంది. భూమి, సముద్రం, గాలి అంతరిక్షంలో నాలుగు-అంచెల నిఘా వ్యవస్థలతో పాటు సమీకృత AMD ఆయుధాలను కలిగి ఉన్న ఈ ప్రతిపాదిత కవచం, సెన్సార్-టు-షూటర్ లూప్‌ను గణనీయంగా తగ్గించాలంటే, పూర్తిగా ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI) ఉపయోగించాలి.

ఆపరేషన్ సిందూర్ అనంతరం, పాకిస్థాన్ తన కామికాజీ డ్రోన్లు, మానవరహిత యుద్ధ విమానాలు (యూసీఏవీలు), లాయిటరింగ్ మందుగుండు సామగ్రి, సుదూర క్షిపణులు, ప్రెసిషన్ స్ట్రైక్ గైడెడ్ రాకెట్ల ఆయుధాగారాన్ని వేగంగా విస్తరిస్తోంది. అదే సమయంలో, భారత్ కూడా తన AMD నెట్‌వర్క్‌ను బలోపేతం చేయడానికి అనేక ఒప్పందాలను ఖరారు చేస్తోంది.

ప్రస్తుతానికి, ఈ గ్రిడ్‌లో ఐఏఎఫ్ ఆటోమేటెడ్ ఐఏసీసీఎస్ (ఇంటిగ్రేటెడ్ ఎయిర్ కమాండ్ అండ్ కంట్రోల్ సిస్టమ్)కు అనుసంధానించబడిన స్వదేశీ విదేశీ క్షిపణి, తుపాకీ వ్యవస్థల మిశ్రమం ఉంది. సైన్యంలో కొత్తగా ప్రవేశపెట్టిన స్వదేశీ రక్షణ వ్యవస్థ ఆకాశ్ తీర్ వ్యవస్థతో పాటు, ఐఏసీసీఎస్ అనేక రాడార్లు, సెన్సార్ల నుంచి డేటాను మిళితం చేసి, అన్ని వాయు రక్షణ కేంద్రాలకు రియల్ టైమ్ వాయు చిత్రాన్ని అందిస్తోంది.

380 కిలోమీటర్ల పరిధి వరకు శత్రు వ్యూహాత్మక బాంబర్లు, జెట్‌లు, గూఢచారి విమానాలు, క్షిపణులు, డ్రోన్‌లను గుర్తించి, ఆపై నాశనం చేయగల శక్తివంతమైన రష్యన్ ఎస్-400 ఉపరితలం నుంచి గగనతల క్షిపణి వ్యవస్థ, ఈ కైనటిక్ ఆయుధాల సమూహంలో అగ్రగామిగా ఉంది.

ఐఏఎఫ్ (IAF) ప్రకారం, ఎస్-400 వ్యవస్థలు గాలిలో ఉన్న ఎఫ్-16, జేఎఫ్-17 శ్రేణికి చెందిన కనీసం ఐదు పాకిస్తానీ యుద్ధ విమానాలను, అలాగే ఒక ఎలింట్ (ఎలక్ట్రానిక్ ఇంటెలిజెన్స్) లేదా ఏఈడబ్ల్యూ&సి (ఎయిర్‌బోర్న్ ఎర్లీ వార్నింగ్ అండ్ కంట్రోల్) విమానాన్ని కూల్చివేశాయి. అందులోనూ రెండవ దానిని 314 కిలోమీటర్ల రికార్డు దూరం నుంచి కూల్చివేశాయి. ఇప్పుడు ఈ క్షిపణులకు భారత్ ఆర్డర్ ఇచ్చింది. వీటి కోసం పదివేల కోట్ల దాకా ఖర్చు చేస్తున్నట్లు సమాచారం. వాటిలో 120, 200, 250, 380 కిలోమీటర్ల పరిధి గల దాదాపు 300 అదనపు ఎస్-400 క్షిపణులను ఆర్డర్ చేస్తోంది.

అదే సమయంలో సుమారు రూ. 58,000 కోట్లతో మరో ఐదు ఎస్-400 స్క్వాడ్రన్‌లను సమకూర్చుకునే ప్రక్రియ సజావుగా సాగుతోంది. 2018లో రష్యా నుంచి రూ. 40,000 కోట్లతో ఆర్డర్ చేసిన మొదటి ఐదు స్క్వాడ్రన్‌లకు ఇవి అదనంగా చేరతాయి. ఈ స్క్వాడ్రన్‌లలో మూడింటిని ఇప్పటికే చేర్చుకోగా, ఉక్రెయిన్ యుద్ధం కారణంగా సుదీర్ఘ జాప్యం తర్వాత మిగిలిన రెండు ఈ ఏడాది చేరే అవకాశం ఉంది.

భారత్ ఇంత ఖరీదైన వ్యవస్థలను పరిమిత సంఖ్యలో అంతులేకుండా దిగుమతి చేసుకోవాలని అనుకోవడం లేదు. ప్రాజెక్ట్ కుశ కింద DRDO అభివృద్ధి చేస్తున్న స్వదేశీ క్షిపణి ఆధారిత బహుళ అంచెల రక్షణ వ్యవస్థను సుమారు 2030 నాటికి ప్రవేశపెట్టడానికి కృషి చేయాలి. M1 (150 కి.మీ పరిధి), M2 (250 కి.మీ), M3 (350 కి.మీ) వంటి ఇంటర్‌సెప్టర్ క్షిపణులతో, ఈ వ్యవస్థ S-400కి దాదాపు సగం ఖర్చుతో పోటీ ఇవ్వగలదు. దీని ఉత్పత్తిని భారీ స్థాయిలో పెంచాల్సి ఉంటుంది.

సైన్యం, నౌకాదళం, IAF వద్ద ఇజ్రాయెల్‌తో కలిసి సంయుక్తంగా అభివృద్ధి చేసిన శక్తివంతమైన బరాక్-8 MR-SAM వ్యవస్థలు కూడా ఉన్నాయి. వీటి పరిధి 70 కి.మీ కంటే ఎక్కువ. ఆపరేషన్ సిందూర్ సమయంలో ఈ వ్యవస్థలు కూడా కీలక పాత్ర పోషించాయి. వాటి కోసం రూ. 30,000 కోట్ల విలువైన కొత్త ఆర్డర్‌ ఇస్తున్నారు.

అలాగే 25 కి.మీ పరిధి కలిగిన స్వదేశీ ఆకాష్ వాయు రక్షణ క్షిపణి వ్యవస్థలు కూడా ఉన్నాయి. ఇప్పటికే ఉన్న వ్యవస్థలకు అదనంగా, చైనాతో సరిహద్దు వెంబడి 4,500 మీటర్ల కంటే ఎక్కువ ఎత్తులో ఉన్న ప్రాంతాల కోసం రూపొందించిన రెండు కొత్త ఆకాశ్ ప్రైమ్ రెజిమెంట్లను ఆర్మీ ఎయిర్ డిఫెన్స్ (AAD) కూడా చేర్చుకుంది. అలాగే, 30 కిలోమీటర్ల ప్రారంభ అడ్డుకునే పరిధి కలిగిన కానిస్టర్ ఆధారిత ఆకాశ్-ఎన్‌జి (కొత్త తరం) కూడా అభివృద్ధి దశలో ఉంది.

30 కిలోమీటర్లకు పైగా దూరంలో వైమానిక చొరబాట్లను అడ్డుకోగల కొత్త స్వదేశీ 'అనంత శాస్త్ర' క్విక్ రియాక్షన్ సర్ఫేస్-టు-ఎయిర్ క్షిపణి వ్యవస్థల (క్యూఆర్-ఎస్‌ఏఎంలు) రెజిమెంట్లను కూడా AAD సుమారు రూ. 30,000 కోట్లతో ఆర్డర్ ఇచ్చింది. ఇవి చాలా వేగంగా స్పందించే శక్తివంతమైనది. దీనికి ప్రతిగా ఐఏఎఫ్ కూడా ప్రస్తుతానికి మూడు క్యూఆర్-ఎస్‌ఏఎం స్క్వాడ్రన్లను చేర్చుకోవాలని చూస్తోంది. ఇటువంటి చేర్పులన్నింటినీ వేగవంతం చేయాలి.

సాయుధ దళాలు ప్రస్తుతం వివిధ రకాల స్వల్ప-శ్రేణి వాయు రక్షణ ఆయుధాలను కలిగి ఉన్నాయి. వాటిలో పాతకాలపు రష్యన్ ఇగ్లా-1ఎం (5 కి.మీ పరిధి), ఓఎస్ఏ-ఏకే-ఎం (10 కి.మీ), పెచోరా క్షిపణులు (25-35 కి.మీ) అలాగే ఆధునీకరించిన ఎల్-70 విమాన విధ్వంసక తుపాకులు (3.5 కి.మీ), జెడ్యు-23ఎంఎం జంట-బ్యారెల్ ఫిరంగులు (2.5 కి.మీ) వంటివి ఉన్నాయి. కొత్త వాటిలో ఇజ్రాయెల్ తక్కువ-ఎత్తులో ప్రయోగించే స్పైడర్ త్వరిత-ప్రతిస్పందన విమాన నిరోధక క్షిపణులు (15 కి.మీ.) రష్యాకు చెందిన భుజంపై నుంచి ప్రయోగించే ఇగ్లా-ఎస్ (6 కి.మీ.) వ్యవస్థలు ఉన్నాయి.

డీఆర్డీఓ ఇంకో వైపు తన అతి తక్కువ-శ్రేణి వాయు రక్షణ వ్యవస్థ (VSHORADS) క్షిపణులను వేగంగా ప్రవేశపెట్టేలా ప్రయత్నాలు చేస్తోంది. వీటి పరిధి 6 కి.మీ. వరకు ఉంటుంది. ఆపరేషన్ సిందూర్ సమయంలో, తక్కువ ఎత్తులో ఎగురుతూ, గుర్తించడం కష్టంగా ఉండే డ్రోన్ల సమూహాలకు వ్యతిరేకంగా పాయింట్ డిఫెన్స్ వ్యవస్థలుగా L-70, ZU-23mm గన్‌ల వంటి పాత 'లెగసీ' ఆయుధాలు బాగా పనిచేయడంతో, ఇప్పుడు వాటి కోసం "స్మార్ట్, ప్రోగ్రామబుల్ మందుగుండు సామగ్రి"ని ఉపయోగించాలని ప్రణాళిక వేస్తున్నారు.

ప్రస్తుతం ఉన్న 55 నుంచి వివిధ ఆయుధ వ్యవస్థల రెజిమెంట్లను 63కి పెంచాలని యోచిస్తున్న AAD కోసం మరికొన్ని కొత్త కొనుగోళ్లలో స్వదేశీ మొబైల్ AK-630 మల్టీ-బ్యారెల్ వాయు రక్షణ గన్ వ్యవస్థలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ గన్ వ్యవస్థలు నిమిషానికి 3,000 రౌండ్ల వరకు కాల్పుల వేగంతో 4-6 కిలోమీటర్ల పరిధిలో దూసుకొస్తున్న వైమానిక వస్తువులను నాశనం చేయడానికి వాయు రక్షణ షెల్స్‌తో ఒక గోడను సృష్టించగలవు. ఇతర ఒప్పందాలలో భాగంగా, 6 కిలోమీటర్ల పరిధి వరకు విలువైన డ్రోన్‌లు, UCAVలు, విమానాలను గుర్తించి, నాశనం చేయడానికి రూపొందించిన తేలికపాటి మాడ్యులర్ క్షిపణి (LMM) వ్యవస్థల కోసం, గత అక్టోబర్‌లో యూకేకు చెందిన మెస్సర్స్ థేల్స్‌తో రూ. 4,413 కోట్ల కాంట్రాక్టు కూడా కుదిరింది.

ఈ పరిణామాల మధ్య భారత్ తన రెండు అంచెల బాలిస్టిక్ క్షిపణి రక్షణ (BMD) వ్యవస్థ మొదటి దశ కార్యాచరణ విస్తరణను కూడా వేగవంతం చేయాలి. DRDO ప్రకారం, ఈ వ్యవస్థ "అధిక విధ్వంసక సంభావ్యత" కోసం, భూమి వాతావరణం లోపల (ఎండో), వెలుపల (ఎక్సో) వివిధ ఎత్తులలో, 2,000 కిలోమీటర్ల పరిధిలోని బాలిస్టిక్ క్షిపణులను గుర్తించి, నాశనం చేయడానికి రూపొందించబడింది.

భారత్ 2024 జూలైలో BMD వ్యవస్థ రెండవ దశలో భాగంగా ఒక ఎండో-అట్మాస్ఫియరిక్ ఇంటర్‌సెప్టర్ క్షిపణిని కూడా పరీక్షించింది. 5000 కిలోమీటర్ల పరిధి గల శత్రు అణ్వాయుధ క్షిపణుల నుంచి రక్షించుకోవడానికి స్వదేశీ సామర్థ్యాన్ని ఈ పరీక్ష ప్రదర్శించిందని రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ అప్పట్లో ప్రకటించింది.

ఒక్కో ప్రయోగానికి అయ్యే ఖర్చు నిష్పత్తిని తగ్గించాల్సిన అవసరం చాలా కీలకం. ఈ లక్ష్య సాధన దిశగా, తక్కువ ఖర్చుతో కూడిన కొత్త సాంకేతికతలను ప్రవేశపెట్టడంపై స్పష్టమైన దృష్టి పెట్టాలి. ఇవి AI-ఆధారిత ఇంటర్‌సెప్టర్ డ్రోన్‌లు, 'స్మార్ట్' మందుగుండు సామగ్రితో కూడిన త్వరితగతిన మోహరించగల కౌంటర్-UAS (మానవరహిత వైమానిక వ్యవస్థలు) గన్‌ల నుంచి, అధిక శక్తి గల లేజర్‌లు అధిక శక్తి మైక్రోవేవ్ ఆయుధాల వంటి DEWల వరకు ఉండవచ్చు.

డీఈడబ్ల్యూల అభివృద్ధిలో అమెరికా, ఇజ్రాయెల్, చైనా వంటి ఇతర దేశాల కంటే భారత్ చాలా వెనుకబడి ఉంది. ప్రస్తుతం డీఈడబ్ల్యూల కార్యాచరణ వినియోగం విస్తృతంగా లేకపోవచ్చు. కానీ భవిష్యత్తులో ఖరీదైన ఇంటర్‌సెప్టర్ క్షిపణులతో చేసే "కైనెటిక్ కిల్స్"కు బదులుగా, డ్రోన్‌లను కూల్చివేయడానికి చాలా చవకైన, పునర్వినియోగించదగిన "బీమ్ కిల్స్"ను మోహరించడంలోనే ఉంది.

3.5 కిలోమీటర్ల పరిధి వరకు చిన్న రిమోట్‌గా నడిపించే విమానాలు, స్వార్మ్ డ్రోన్‌లను నిలిపివేయడానికి, వాటి సామర్థ్యాన్ని తగ్గించడానికి లేదా నాశనం చేయడానికి 30-కిలోవాట్ల లేజర్‌లతో కూడిన డీఆర్డీఓ కొత్త స్వదేశీ ఇంటిగ్రేటెడ్ డ్రోన్ డిటెక్షన్ & ఇంటర్‌డిక్షన్ సిస్టమ్ మార్క్-2 (IDD&IS) వ్యవస్థలు ఒక ప్రారంభ బిందువుగా నిలుస్తున్నాయి.

దీనిని మరింత విస్తరించాల్సిన అవసరం ఉంది. ఇందుకోసం 50 నుంచి 100-కిలోవాట్ల శక్తి స్థాయిలను కూడా అభివృద్ధి చేస్తున్నారు. ఉదాహరణకు, అమెరికా తన కొన్ని యుద్ధనౌకలపై సాయుధ డ్రోన్‌లు, క్షిపణులు వేగవంతమైన దాడి నౌకలను అడ్డగించడానికి 'హీలియోస్' (సమగ్ర ఆప్టికల్-డాజ్లర్ నిఘాతో కూడిన అధిక శక్తి లేజర్) అనే 60-కిలోవాట్ల లేజర్‌లను అభివృద్ది చేస్తోంది.

ఇజ్రాయెల్ ఇప్పుడు 10 కిలోమీటర్ల పరిధి గల 100-కిలోవాట్ల 'ఐరన్ బీమ్' లేజర్ ఆయుధ వ్యవస్థను మోహరిస్తోంది. కీలకమైన వ్యూహాత్మక అవసరమైన మిషన్ సుదర్శన్ చక్ర చవకగా రాదు. దీనికి గణనీయమైన పెట్టుబడులు, మిషన్-మోడ్ అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు, విభిన్న సామర్థ్యాలు, మౌలిక సదుపాయాల భారీ ఏకీకరణ అవసరం.

తన 'ఐరన్ డోమ్' ఇతర వ్యవస్థలతో ఒక చిన్న భూభాగాన్ని రక్షించుకునే ఇజ్రాయెల్‌లా కాకుండా, భారతదేశం ఒక విశాలమైన, విభిన్నమైన భౌగోళిక ప్రాంతాన్ని రక్షించుకోవాలి. మరోవైపు, అమెరికా అధునాతన వైమానిక అంతరిక్ష ఆధారిత ముప్పుల నుంచి తనను తాను రక్షించుకోవడానికి భారీ 'గోల్డెన్ డోమ్' ప్రాజెక్ట్‌పై పనిచేస్తోంది. దీనికి రాబోయే 20 ఏళ్లలో సుమారు 500 బిలియన్ డాలర్లు ఖర్చు కావచ్చు. భారత్, నిస్సందేహంగా, కార్యాచరణపరంగా సమర్థవంతంగా, ఆర్థికంగా నిలకడగా ఉండే ఒక సమగ్ర AMD వ్యవస్థను సన్నద్ధం చేసుకోవాలి.