దేశ ఆర్థిక సంక్షోభాన్ని సినిమా ఎలా గట్టెక్కించింది?

నాడు మన దేశాన్ని ఆదుకోవడానికి రిజర్వ్ బ్యాంక్ దగ్గర 'డాలర్లు' లేవు.. కానీ బాలీవుడ్ దగ్గర 'రీళ్లు' ఉన్నాయి! ఒక సినిమా దేశానికి చమురును తెచ్చిపెడుతుందని ఎవరైనా ఊహించగలరా?

ఈ రోజు భారతీయ సినిమాలు వందల కోట్ల క్లబ్‌లు, ఆస్కార్ అవార్డులతో ప్రపంచాన్ని అలరిస్తున్నాయి. కానీ, సరిగ్గా ఏడు దశాబ్దాల క్రితం బాలీవుడ్ కేవలం వినోద సాధనం మాత్రమే కాదు, దేశానికి అత్యంత అవసరమైన 'చమురు'ను అందించిన ఒక ఆర్థిక ఆయుధం అంటే నమ్ముతారా?. 1954లో భారత్ ఎదుర్కొన్న విదేశీ మారకద్రవ్య సంక్షోభాన్ని ఒక సాదాసీదా 'సినిమా రీల్' ఎలా పరిష్కరించిందో తెలిస్తే ఆశ్చర్యం కలగక మానదు.

సంక్షోభంలో దేశం: డాలర్ల కరువు

స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన కొత్తలో భారతదేశం పారిశ్రామికంగా ఎదగడానికి చమురు (Oil) అత్యవసరం. అయితే, అప్పట్లో అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం అంతా అమెరికన్ డాలర్ల పైనే సాగేది. మన దేశం వద్ద డాలర్ల నిల్వలు (Foreign Reserves) అడుగంటడంతో, అమెరికా వంటి అగ్రరాజ్యాలు చమురు సరఫరా చేయడానికి నిరాకరించాయి. దేశాభివృద్ధి ఆగిపోయే ప్రమాదం ఉన్న తరుణంలో, అప్పటి ప్రభుత్వం సోవియట్ యూనియన్ (నేటి రష్యా) వైపు చూసింది.

వినూత్న ‘బార్టర్’ ఒప్పందం: రూపాయి-రూబుల్ వాణిజ్యం

రష్యా చమురు ఇవ్వడానికి సిద్ధపడినా, వారికి భారత రూపాయిలతో పని లేదు, మన వద్ద రష్యన్ రూబిళ్లు లేవు. ఈ చిక్కుముడిని విప్పడానికి నెహ్రూ ప్రభుత్వం ఒక వినూత్నమైన 'బార్టర్' (వస్తు మార్పిడి) ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకుంది. దీని ప్రకారం భారత్‌లో ఒక రూపాయి బ్యాంక్ ఖాతాను తెరిచి, మనం రష్యా నుండి చమురు, యంత్రాలను కొనుగోలు చేసి రూపాయిల్లో చెల్లిస్తాం. ఆ రూపాయిలతో రష్యా మన దగ్గర జనపనార, టీ పొడి, సుగంధ ద్రవ్యాలతో పాటు బాలీవుడ్ సినిమాలను కొనుగోలు చేస్తుంది.

హాలీవుడ్ పై నిషేధం.. బాలీవుడ్ కు వరమైంది!

అప్పట్లో సోవియట్ యూనియన్ లో కమ్యూనిస్ట్ సిద్ధాంతాల ప్రభావంతో అమెరికన్ హాలీవుడ్ సినిమాలపై నిషేధం ఉండేది. రష్యా ప్రభుత్వం హాలీవుడ్ ను 'పెట్టుబడిదారీ ప్రచారం'గా చూసేది. అదే సమయంలో భారతీయ సినిమాల్లోని సామాజిక అంశాలు, పేదరికంపై పోరాటం, మధ్యతరగతి విలువలు రష్యా ప్రేక్షకులను విపరీతంగా ఆకట్టుకున్నాయి.

ముఖ్యంగా రాజ్ కపూర్ నటించిన 'ఆవారా' సినిమా ఒక సంచలనం. రాజ్ కపూర్ రష్యాలో ఎంతటి సూపర్ స్టార్ అయ్యారంటే, ఆయన అక్కడికి వెళ్లినప్పుడు జనం ఆయన కారును రోడ్డు మీద చేతులతో ఎత్తేశారంటే అతిశయోక్తి కాదు. రష్యన్ తల్లులు తమ పిల్లలకు సీత, గీత అని పేర్లు పెట్టుకునేంతగా భారతీయ సినిమా వారిపై ముద్ర వేసింది.

ఆర్థిక విశ్లేషణ: సాఫ్ట్ పవర్ - హార్డ్ క్యాష్

ఈ ఒప్పందం వల్ల భారత్‌కు మూడు ప్రధాన ప్రయోజనాలు కలిగాయి:

చమురు భద్రత: ఎటువంటి డాలర్ల ఖర్చు లేకుండా దేశానికి అవసరమైన ఇంధనం లభించింది. అయితే కేవలం సినిమాల వల్లే చమురు అంతా వచ్చిందని అనుకోలేం. సినిమాలు కూడా ఎగుమతుల్లో ఒక భాగం (Jute, Tea, Spices తో పాటు).

సినీ పరిశ్రమ విస్తరణ: సుమారు 210 సినిమాలు రష్యాకు ఎగుమతి అయ్యాయి. ఇది భారతీయ సినీ పరిశ్రమకు విదేశీ ఆదాయాన్ని తెచ్చిపెట్టింది.

దౌత్యపరమైన బలం: రష్యాతో భారత్ బంధం కేవలం వ్యాపారానికే పరిమితం కాకుండా, సాంస్కృతిక బంధంగా బలపడింది. ఇది తర్వాతి కాలంలో రక్షణ, అంతరిక్ష రంగాల్లో రష్యా సహకారానికి పునాది వేసింది.

నేటి పాఠం: క్రియేటివిటీ ఈజ్ కరెన్సీ

నేడు మనం చర్చిస్తున్న 'మేక్ ఇన్ ఇండియా' లేదా 'సాఫ్ట్ పవర్' దౌత్యానికి 1954 నాటి ఈ ఘటనే అసలైన నాంది. ఒక దేశం ఆర్థికంగా ఇబ్బందుల్లో ఉన్నప్పుడు తన వద్ద ఉన్న విలక్షణమైన 'మేధో సంపత్తి'ని (Intellectual Property) ఎలా వాడుకోవాలో బాలీవుడ్ నిరూపించింది.

సినిమా అంటే కేవలం మూడు గంటల కాలక్షేపం కాదు, అది దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థను నడిపించే 'ఇంధనం' కూడా అని ఈ చరిత్ర నిరూపిస్తోంది.