సత్యశోధక స్ఫూర్తి ప్రదాత నారాయణ మేఘాజీ లోఖండే

తొలి కార్మిక సంఘం - చారిత్రక రికార్డులు:

ప్రముఖ చరిత్రకారుడు సుకోమల్ సేన్ తన 'భారత కార్మికోద్యమ చరిత్ర' (Working Class of India) పుస్తకంలో స్పష్టంగా పేర్కొన్నట్లుగా—భారతదేశంలో కార్మికుల కోసం ఏర్పడిన తొలి వ్యవస్థీకృత వేదిక 1884లో లోఖండే స్థాపించిన 'బాంబే మిల్ హాండ్స్ అసోసియేషన్'. దీనినే భారత ట్రేడ్ యూనియన్ ఉద్యమానికి పునాదిగా చరిత్రకారులు గుర్తిస్తారు. లోఖండే గారు 'దీనబంధు' పత్రిక ద్వారా సాగించిన ప్రచారాన్ని ధనంజయ్ కీర్ వంటి రచయితలు ఒక సామాజిక విప్లవంగా రికార్డు చేశారు.

బ్రిటిష్ కమిషన్లు మరియు ఆదివారం సెలవు:

అప్పట్లో కార్మికులు రోజుకు 14-16 గంటలు వెట్టిచాకిరీ చేసేవారు. 1884-85 నాటి బ్రిటిష్ ఫ్యాక్టరీ కమిషన్ ముందు లోఖండే 5,500 మంది కార్మికుల సంతకాలతో వినతిపత్రం సమర్పించారు. వి.బి. కర్ణిక్ తన 'Indian Trade Unions' గ్రంథంలో వివరించినట్లు—1890 ఏప్రిల్‌లో లోఖండే సుమారు 10,000 మంది కార్మికులతో బొంబాయిలో నిర్వహించిన భారీ బహిరంగ సభ బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని వణికించింది. ఈ ఒత్తిడి వల్లే 1890, జూన్ 10న 'ఆదివారం వేతనంతో కూడిన సెలవు' అమల్లోకి వచ్చింది. ఈ అద్వితీయ పోరాటాన్ని గుర్తించే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆయనకు 'రావు బహదూర్' బిరుదును ఇచ్చింది.

రాజకీయ, సామాజిక శూన్యత - ఒక విశ్లేషణ:

లోఖండే గారు ఉద్యమాన్ని నిర్మిస్తున్న కాలంలోనే (1885) భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ఆవిర్భవించింది. అయితే, కాంగ్రెస్ ప్రారంభంలో కేవలం విద్యావంతులైన ఎగువ తరగతి రాజకీయాలకే పరిమితమై కార్మికుల సమస్యలను విస్మరించింది. ఆ తర్వాతి కాలంలో వచ్చిన కమ్యూనిస్టులు లోఖండే గారి పోరాట పటిమను స్ఫూర్తిగా తీసుకున్నప్పటికీ, ఒక విషయంలో విఫలమయ్యారు.

గెయిల్ ఓంవెట్ వంటి సామాజిక పరిశోధకులు విశ్లేషించినట్లు—కమ్యూనిస్టులు సమాజాన్ని కేవలం వర్గ కోణంలోనే చూశారు తప్ప, లోఖండే గారు ఎత్తిచూపిన 'కుల వివక్ష' మరియు సామాజిక అణచివేతను పట్టించుకోలేదు. భారతీయ కార్మికుడు ఎదుర్కొనేది కేవలం ఆర్థిక దోపిడీ మాత్రమే కాదు, అది కులపరమైన వివక్షతో కూడుకున్నదని సత్యశోధక ఉద్యమకారులు నమ్మారు. ఈ సామాజిక కోణాన్ని కమ్యూనిస్టులు వదిలివేయడం వల్ల, కార్మిక వర్గంలో ఆశించిన సంపూర్ణ మార్పు సాధ్యపడలేదు.

నారాయణ మేఘాజీ లోఖండే గారు 1897, ఫిబ్రవరి 9న మరణించినప్పటికీ, ఆయన వేసిన పునాదులు నేటికీ సజీవం. ఆయన ఉద్యమం కేవలం వేతనాల కోసం కాదు, కార్మికుడి ఆత్మగౌరవం కోసం. మే డే సందర్భంగా ఆయనను స్మరించుకోవడం అంటే సామాజిక న్యాయం మరియు కార్మిక హక్కులు రెండింటి కోసం సిద్ధపడటమే. వారి స్పూర్తిని వారసత్వాన్ని డాక్టర్ బి ఆర్ అంబేద్కర్ తన జీవిత కాలమంతో కొనసాగించారు. కార్మిక చట్టాలు రూపొందించడంలో రాజ్యాంగంలో పొందు పర్చడంలో ఫూలే , లోఖాండే గారలు పునాది వేసారు. అంబేద్కర్ అనేక కార్మి చట్టాల రూప కల్పన చేసారు. ఎనిమిది గంటల పని విధానం, అర గంట భోజన విరామం అంబేద్కర్ రూపొందించినవే