సాక్యాలు లేక మూతపడిన బోఫోర్స్ కేసు
చివరి అప్పీల్ ను కొట్టివేసిన సుప్రీంకోర్టు, కేసును విచారించలేకపోయిన సీబీఐ
బోఫోర్స్ కేసును సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది. హిందూజ సోదరులు, స్వీడిష్ ఆయుధాల తయారీ సంస్థ ఏబీ బోఫోర్స్ పై క్రిమినల్ విచారణను రద్దు చేస్తూ ఢిల్లీ హైకోర్టు 2005 లో ఇచ్చిన తీర్పుపై దాఖలైన ఈ చివరి అప్పీల్ ను సుప్రీంకోర్టు గురువారం కొట్టివేసింది.
అప్పీల్ కు లేదా విచారణకు ఇతర చట్టబద్ద సంస్థల నుంచి నిర్ణీత కాలపరిమితి లోగా పిటిషన్ దాఖలు చేయాల్సి ఉంది. అయితే కేసును విచారించిన సీబీఐ స్వయంగా అప్పీల్ దాఖలు చేయలేదు. దీనితో న్యాయవాదీ అజయ్ కే. అగర్వాల్ ఈ పిటిషన్ దాఖలు చేయగా, అత్యున్నత న్యాయస్థానంలో దీనిని కొట్టివేసింది. సుదీర్ఘ కాలం పాటు దర్యాప్తు సంస్థ స్తబ్ధుగా ఉండి కాలహరణం చేయడమే ఇందుకు కారణం.
జస్టిస్లు జెబి పర్దివాలా, కె వినోద్ చంద్రన్లతో కూడిన ధర్మాసనం ముందు అగర్వాల్ వర్చువల్గా హాజరై, మరణించిన ఇద్దరు ప్రతివాదుల పేర్లను తొలగించడానికి నాలుగు వారాల సమయం కోరారు. కోర్టు వాయిదాను తిరస్కరించి, అప్పీల్ను కొట్టివేసింది.
దీనికి ముందు జరిగిన పరిణామాల దృష్ట్యా ఈ ప్రక్రియ ముగింపు ఆశ్చర్యకరంగా ఉంది. 1989లో రాజీవ్ గాంధీ ప్రభుత్వాన్ని కూలదోయడంలో కీలక పాత్ర పోషించిన ఒక కుంభకోణం, బోఫోర్స్ లంచాలను ఎవరు అందుకున్నారో కచ్చితంగా నిర్ధారించే క్రిమినల్ విచారణ పూర్తి కాకుండానే ముగిసింది.
అంతేకాక, ప్రాసిక్యూషన్ విఫలమైనంత మాత్రాన, రహస్య చెల్లింపుల ఆరోపణ మొత్తం కల్పితమని కూడా రుజువవలేదు. దానికి బదులుగా బోఫోర్స్ మరింత కలవరపరిచే కథను చెబుతోంది. రాజకీయంగా తీవ్ర సంచలనం సృష్టించిన ఒక ఆరోపణ, క్రమంగా న్యాయపరమైన సమాధానాన్ని ఇచ్చే సామర్థ్యాన్ని కోల్పోయింది.
దర్యాప్తులో ఏం తేలింది..
దర్యాప్తులో వాస్తవంగా తేలింది ఏమిటంటే, 400 FH-77B హోవిట్జర్ల కోసం భారతదేశం 1986 మార్చి 24న ఏబీ బోఫోర్స్తో ఒప్పందం కుదుర్చుకున్న తర్వాత ఈ వివాదం మొదలైంది. 1987 ఏప్రిల్ 16న, ఒప్పందాన్ని దక్కించుకోవడానికి బోఫోర్స్ రహస్య చెల్లింపులు చేసిందని స్వీడిష్ రేడియో వార్తలు ప్రసారం చేసింది. ఇదే కేసుకు ఆధారం.
సీబీఐ 1990 జనవరిలో ఈ ఆరోపణలపై ఎఫ్ఐఆర్ను నమోదు చేసింది. ఆ తర్వాత ఒక భారీ అంతర్జాతీయ దర్యాప్తు జరిగింది. యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా వర్సెస్ ప్రకాష్ పి హిందూజా కేసులో సుప్రీం కోర్టు 2003లో ఇచ్చిన తీర్పు, స్విట్జర్లాండ్, స్వీడన్, పనామా, లక్సెంబర్గ్, బహామాస్, జోర్డాన్, లీచెన్స్టీన్, ఆస్ట్రియాలకు సాక్ష్యాధారాల కోసం పంపిన అభ్యర్థనలను నమోదు చేసింది.
అసలు విషయం వెల్లడైన 12 సంవత్సరాలకానీ అంటే 1999లో మాత్రమే మొదటి ఛార్జిషీట్ దాఖలు చేసింది. ఈ కేసులో మధ్యవర్తులకు చెల్లింపులు జరిగినట్లు దర్యాప్తులో సాక్ష్యాధారాలు వెలుగు చూశాయి.
2004 ఫిబ్రవరి 4వ తేదీన ఢిల్లీ హైకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పు ప్రకారం.. బోఫోర్స్ చెల్లించిన కమీషన్లు విన్ చాధా, ఒట్టావియో క్వాట్రోచి, హిందూజా సోదరులతో సంబంధం ఉన్న కోడెడ్ ఖాతాలలోకి చేరిన డబ్బును నమోదు చేసింది.
కానీ జస్టిస్ జె.డి. కపూర్ ఈ కేసులో ముఖ్యమైన తేడాను స్పష్టం చేశారు. రాజీవ్ గాంధీ, మాజీ రక్షణ కార్యదర్శి ఎస్.కె. భట్నాగర్ లేదా ఇతర ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు ఈ చెల్లింపులను స్వీకరించారని, వాటిని నియంత్రించారని లేదా వాటికి బదులుగా కాంట్రాక్టును ఇప్పించారని చూపే సాక్ష్యాలను సీబీఐ సమర్పించలేదు.
అందువల్ల ప్రభుత్వ ఉద్యోగులపై ఉన్న అవినీతి ఆరోపణలను కొట్టివేశారు. అదే సమయంలో, కోర్టు మొత్తం విచారణను ముగించలేదు. ఏజెంట్లు, కమీషన్లను దాచిపెట్టారనే ఆరోపణల ఆధారంగా హిందూజా సోదరులపై మోసం చేయడానికి కుట్ర పన్నారనే ఆరోపణను, బోఫోర్స్పై ఫోర్జరీ ఆరోపణను సమర్థించడానికి తగిన సాక్ష్యాలు మిగిలి ఉన్నాయని జస్టిస్ కపూర్ పేర్కొన్నారు. అందువల్ల బోఫోర్స్ కేసు పరిధి మొత్తం కుంచించుకుపోయింది. కానీ అది ఇంకా సజీవంగానే ఉంది.
పత్రాలు సాక్ష్యంగా మారలేకపోయలేదు..
పద్నాలుగు నెలల తరువాత, విచారణలో మిగిలి ఉన్నది కూడా కుప్పకూలిపోయింది. జస్టిస్ ఆర్.ఎస్. సోధి 31 మే 2005న ఇచ్చిన తీర్పు ప్రధానంగా ఒక ప్రాథమిక క్రిమినల్-చట్ట సమస్యపై ఆధారపడింది.
మిగిలి ఉన్న తన కేసు ఆధారపడిన పత్రాలను సీబీఐ నిరూపించగలదా? ప్రాసిక్యూషన్, వాల్యూమ్ XXII ప్రకారం.. దానిలోని సమాచారంతో సహా, విదేశీ పత్రాలపై ఎక్కువగా ఆధారపడింది. వాటిలో చాలా వరకు ఫోటోకాపీలు. అసలు ప్రతులు అందుబాటులో లేవు. ప్రాసిక్యూషన్ వాటి రచయితలు లేదా సంరక్షకుల ద్వారా వాటిని నిరూపించలేకపోయింది. విదేశీ పత్రాల ప్రామాణికతను నియంత్రించే అవసరాలు నెరవేరలేదని హైకోర్టు కనుగొంది.
సమాచారం, సాక్ష్యం మధ్య ఉన్న ఆ వ్యత్యాసం చాలా కీలకం. ఒక పత్రం దర్యాప్తు అధికారికి ఒక ముఖ్యమైన ఆధారాన్ని ఇవ్వవచ్చు. అది డబ్బు బదిలీని పునర్నిర్మించడంలో సాయపడవచ్చు. కానీ క్రిమినల్ బాధ్యతను విధించాల్సి వచ్చినప్పుడు, ప్రాసిక్యూషన్ ఆ పత్రం ప్రామాణికతను, స్వీకార్యతను స్థాపించాలి. అవసరమైన చోట, అది నమోదు చేసిన దాని సత్యాన్ని నిరూపించాలి.
సీబీఐ ఏం చేయలేకపోయిందా?
జస్టిస్ సోధి హిందూజా సోదరులపై మిగిలిన విచారణను కొట్టివేసి, వారిని నిర్దోషులుగా ప్రకటించారు. బోఫోర్స్పై ఉన్న ఫోర్జరీ ఆరోపణ కూడా మాయమైంది. 14 సంవత్సరాలుగా కొనసాగి, దాదాపు రూ. 250 కోట్లు ఖర్చు చేశారు. దీనిపై కూడా ఆయన తీవ్రంగా విమర్శించారు. ప్రాసిక్యూషన్ నేరాన్ని నిరూపించడంలో ఘోరంగా విఫలం అయింది. ఈ కేసులో సీబీఐ అప్పీల్ చేసుకోవచ్చు... కానీ చేయలేదు.
ఎన్నడూ రాని అప్పీల్...
బోఫోర్స్ ప్రాసిక్యూషన్లో ఇది అత్యంత కీలకమైన సంస్థాగత వైఫల్యం. మే 2005 తీర్పును సవాలు చేయడానికి గడువు, సీబీఐ సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించకుండానే ముగిసిపోయింది. సంవత్సరాల తర్వాత, తమ అధికారులు స్పెషల్ లీవ్ పిటిషన్ దాఖలు చేయడానికి మొగ్గు చూపారని, అయితే సమర్థ అధికారి నుంచి ఆమోదం లభించలేదని ఆ ఏజెన్సీ తెలిపింది.
అప్పీల్ కొనసాగించాలా వద్దా అనే దానిపై న్యాయ వ్యవస్థలో భేదాభిప్రాయాలు ఉన్నాయని పత్రికలలో వచ్చిన సమకాలీన రికార్డులు ఆ తర్వాత వెల్లడించాయి. కారణాలు ఏవైనప్పటికీ, దాని పర్యవసానం మాత్రం మార్చలేనిది.
2005లో సుప్రీంకోర్టులో జస్టిస్ సోధి తీర్పును దర్యాప్తు సంస్థ కాకుండా, న్యాయవాది అజయ్ కె అగర్వాల్ సవాలు చేశారు. 13 సంవత్సరాల తర్వాత ఆ వాస్తవం అత్యంత ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. 2018లో, సీబీఐ చివరకు తన సొంత సవాలును దాఖలు చేయడానికి ప్రయత్నించింది.
2018 నవంబర్ 2న, సుప్రీంకోర్టు దానిని స్వీకరించడానికి నిరాకరించింది. 4,522 రోజులు పట్టింది కేసు దాఖలు చేయడానికి. కోర్టు ఆ వివరణతో సంతృప్తి చెందలేదు. కానీ, అగర్వాల్ పెండింగ్లో ఉన్న అప్పీల్లో సీబీఐ అప్పటికే ఒక పక్షంగా ఉందని, అక్కడ తన వాదనలను వినిపించవచ్చని కోర్టు పేర్కొంది.
ఈ విధంగా, కేసును దర్యాప్తు చేసిన ఏజెన్సీ కాకుండా, ఒక ప్రైవేట్ న్యాయవాది దాఖలు చేసిన అప్పీల్ కారణంగా, 2005లో ప్రాసిక్యూషన్ విఫలమవ్వడాన్ని సవాలు చేయడానికి ఉన్న చివరి న్యాయపరమైన మార్గం తదుపరి ఎనిమిది సంవత్సరాల పాటు నిలిచి ఉంది. ఆగస్టు 6న అగర్వాల్ అప్పీల్ను కొట్టివేయడంతో ఇప్పుడు ఆ చివరి మార్గం కూడా మూసుకుపోయింది.
భారతదేశం తిరిగి తీసుకురాలేకపోయిన వ్యక్తి..
భారతీయ న్యాయస్థానాలలో ప్రాసిక్యూషన్ బలహీనపడుతుండగా, దానిలోని మరో భాగం విదేశాలలో కుప్పకూలింది. ఒట్టావియో క్వాట్రోచి 1993లో భారత్ విడిచి వెళ్ళిపోయాడు. మొదట మలేషియా నుంచి, ఆ తర్వాత అర్జెంటీనా నుంచి అతడిని అప్పగించాలన్న ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి.
ఈ వైఫల్యాలు, అంతర్జాతీయ అప్పగింతలో అంతర్లీనంగా ఉండే కష్టానికి మించిన ప్రశ్నలను లేవనెత్తాయి. 2007లో, క్వాట్రోచి అరెస్టుకు మద్దతు ఇచ్చే పత్రాలకు సంబంధించిన సాంకేతిక కారణాలతో అర్జెంటీనా న్యాయస్థానం అప్పగింత అభ్యర్థనను తిరస్కరించింది.
అప్పీల్ చేసుకునే అవకాశం ఉన్నప్పటికీ, భారత్ దానిని కొనసాగించకూడదని నిర్ణయించుకుంది. మలేషియాలో అప్పటికే ఇబ్బందులు ఎదురయ్యాయి. అక్కడ అప్పగింత కోరిన నేరాలను భారతదేశం సమర్పించిన తీరులో న్యాయస్థానాలు లోపాలు ఉన్నట్లు తేల్చాయి. అర్జెంటీనా విచారణలు మరో సమస్యను బయటపెట్టాయి.
2004లో ఢిల్లీ హైకోర్టు తీర్పు అవినీతి ఆరోపణలను తొలగించిన తర్వాత, మునుపటి వారెంట్ చట్టపరమైన ఆధారం మారిపోయింది. 2007 ఫిబ్రవరిలో కొత్త వారెంట్ పొందబడింది. కానీ అప్పటికే క్వాట్రోచి అర్జెంటీనా నిర్భంధంలోకి వెళ్లాడు. ఇటువంటి వైఫల్యాలను కొన్నిసార్లు సాంకేతిక కారణాలుగా కొట్టిపారేస్తారు.
అయితే, అంతర్జాతీయ నేర విచారణలలో సాంకేతిక అంశాలే ప్రధానంగా ఉంటాయి. విదేశీ న్యాయస్థానాలు సరిగ్గా ధృవీకరించబడిన పత్రాలు, చట్టబద్ధంగా నిలబడగల వారెంట్లు, స్పష్టంగా గుర్తించబడిన అప్పగింతకు అర్హమైన నేరాల ఆధారంగా మాత్రమే చర్యలు తీసుకుంటాయి. క్వాట్రోచీని ఎన్నడూ భారతదేశానికి తిరిగి తీసుకురాలేదు.
2011లో క్వాట్రోచిపై విచారణను ఉపసంహరించుకోవడానికి సీబీఐయే స్వయంగా అనుమతి కోరింది. అప్పగింత పదేపదే విఫలమైందని, ఇంకా ఎక్కువ ఖర్చు చేయడం వల్ల ఏమీ సాధించే అవకాశం లేదని ఏజెన్సీ చేసిన వాదనను అంగీకరిస్తూ, విచారణ న్యాయస్థానం ఆ దరఖాస్తును అనుమతించింది. క్వాట్రోచీ 2013లో మరణించాడు.
విచారణ తర్వాత దర్యాప్తు...
అయినప్పటికీ బోఫోర్స్ పూర్తిగా మాయం కాలేదు. ఇటీవలే 2025 ఫిబ్రవరిలో, 1980లలో విదేశీ ఆర్థిక లావాదేవీలకు సంబంధించిన దర్యాప్తులలో పనిచేసిన అమెరికన్ ప్రైవేట్ పరిశోధకుడు మైఖేల్ హెర్ష్మన్ చేసిన వాదనలను పరిశీలించడానికి, అమెరికాకు ఒక కొత్త లెటర్ రోగేటరీని జారీ చేయడానికి ఢిల్లీ న్యాయస్థానం సీబీఐకి అధికారం ఇచ్చింది.
లెటర్ రోగేటరీ అనేది ఒక దేశంలోని న్యాయస్థానం మరొక దేశంలోని అధికారుల నుంచి సాక్ష్యం లేదా న్యాయ సాయం కోరుతూ చేసే ఒక అధికారిక అభ్యర్థన. ఈ సంఘటన ఒక అసాధారణమైన వైరుధ్యాన్ని సృష్టించింది.
తొలి ఆరోపణలు వెలువడిన దాదాపు నాలుగు దశాబ్దాల తర్వాత కూడా, చాలా మంది నిందితులు మరణించినా, మరికొందరు నిర్దోషులుగా విడుదలైనా, అప్పగింత విచారణలు విఫలమైనా, 2005 నాటి కీలకమైన తీర్పుపై సీబీఐ చేసిన అప్పీలు కూడా అసాధారణ జాప్యం కారణంగా తిరస్కరించబడినప్పటికీ, దర్యాప్తు అధికారులు ఇంకా విదేశాలలో సాక్ష్యాధారాల కోసం వెతుకుతూనే ఉన్నారు. ప్రాసిక్యూషన్ దాదాపుగా కనుమరుగైన తర్వాత కూడా దర్యాప్తు ఇంకా సాక్ష్యాధారాల కోసం అన్వేషిస్తూనే ఉంది.
రాజకీయ తీర్పు, న్యాయపరమైన శూన్యత..
ఇవే బోఫోర్స్ను ఒక సాధారణ విఫలమైన క్రిమినల్ కేసు నుంచి భిన్నంగా నిలుపుతాయి. రాజకీయంగా, ఇది చాలా వేగంగా ముందుకు సాగింది. ఈ ఆరోపణలు రాజీవ్ గాంధీ నిజాయితీ ప్రతిష్టను దెబ్బతీసి, 1989 ఎన్నికలలో ఒక ప్రధాన అంశంగా మారాయి. చట్టపరంగా, ఈ కేసు దానికి పూర్తి వ్యతిరేక వేగంతో ముందుకు సాగింది.
1987లో ఆరోపణలు వెలుగులోకి వచ్చాయి. 1990లో ఎఫ్ఐఆర్ నమోదైంది. 1999లో మొదటి ఛార్జిషీట్ వచ్చింది. 2004, 2005లలో హైకోర్టు నిర్ణయాత్మక తీర్పులు వెలువడ్డాయి. 2011లో క్వాట్రోచి నిర్దోషిగా విడుదలయ్యారు. 2018లో సీబీఐ ఆలస్యంగా సుప్రీంకోర్టులో వేసిన అప్పీలు తిరస్కరించబడింది. 2025లో కూడా కొత్త విదేశీ సాక్ష్యాల కోసం అన్వేషణ కొనసాగింది. 2026లో చివరి అప్పీలు కనుమరుగైంది.
ఒక్క వివరణ లేదు..
ఈ పతనానికి ఒక్క వివరణ సరిపోదు. గుర్తించిన కమీషన్ చెల్లింపులకు, అవినీతి ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న ప్రభుత్వోద్యోగులకు మధ్య సంబంధాన్ని నిరూపించడంలో సీబీఐ విఫలమైంది. కీలకమైన విదేశీ పత్రాలను ఆమోదయోగ్యమైన సాక్ష్యాలుగా మార్చలేకపోయింది.
అప్పగింత ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి. అప్పీళ్లు, విదేశీ విచారణల గురించి ప్రభుత్వాలు పర్యవసాన నిర్ణయాలు తీసుకున్నాయి. సీబీఐ కాలపరిమితి ముగిసిపోయేలా చేసింది. నిందితులు మరణించారు. గడిచిన ప్రతి ఏడాదీ, ఒకప్పుడు పరిష్కరించగలిగిన సమస్యలను తిరిగి సరిదిద్దలేనివిగా మార్చేసింది.
ఈ ఫలితం రెండు సులభమైన నిర్ధారణల పట్ల హెచ్చరించాలి. ప్రాసిక్యూషన్ విఫలమైనంత మాత్రాన, బోఫోర్స్కు సంబంధించి చేసిన ప్రతి ఆరోపణ రుజువవదు. రాజీవ్ గాంధీ ఇతర ప్రభుత్వ ఉద్యోగులపై లంచం ఆరోపణలను నిలబెట్టడానికి తగినంత సాక్ష్యం లేదని కోర్టులు ప్రత్యేకంగా నిర్ధారించాయి.
కానీ, న్యాయపరమైన రికార్డు ప్రకారం ఏ తప్పూ జరగలేదని చెప్పడం కూడా అంతే తప్పు. కోర్టులు కమీషన్లు, మధ్యవర్తుల సాక్ష్యాలను నమోదు చేశాయి. 2004 హైకోర్టు తీర్పు ప్రారంభంలో ఆ సాక్ష్యంలో కొంత భాగాన్ని ఇతర క్రిమినల్ ఆరోపణలను నిలబెట్టడానికి సరిపోతుందని భావించింది.
ఆ ఆరోపణలు ఎప్పుడూ పూర్తి విచారణకు రాలేదు. స్వీడిష్ రేడియో మొదటిసారిగా ఈ చెల్లింపుల గురించి నివేదించిన ముప్పై తొమ్మిది సంవత్సరాల తర్వాత, బోఫోర్స్ తన ప్రధాన ఆరోపణపై తుది న్యాయ నిర్ణయాన్ని వెలువరించకుండానే చట్టపరమైన ముగిసింది. రాజకీయాలు తమ తీర్పును ఎప్పుడో ఇచ్చేశాయి. క్రిమినల్ న్యాయ వ్యవస్థ తన తీర్పును ఇచ్చేలోపే దానికి సమయం సరిపోలేదు.
Next Story