అంతరిక్ష ప్రయివేటీకరణ జరుగుతోందా?
ఇస్రో నుంచి క్రమంగా దూరమవుతున్న ఆస్తులు?
వెంకటాచారీ జగన్నాథన్
భారత జాతీయ అంతరిక్ష ప్రొత్సాహక, అధికార కేంద్రం(IN-SPACe) అంతరిక్ష పరిశ్రమలోని ప్రైవేట్ సంస్థలకు ప్రోత్సాహకుడిగా, నియంత్రకుడిగా వ్యవహరించేది. కానీ ఇప్పుడు దాని పనిమారినట్లు కనిపిస్తోంది. కేవలం అంతరిక్ష యానం ప్రయివేట్ పరం చేయడం, ఆస్తుల విక్రయం లక్ష్యంగా పనిచేస్తుందా? అనే అనుమానాలు బలపడుతున్నాయి.
తమిళనాడులోని తూత్తుకుడి జిల్లా కులశేఖరపట్టినం వద్ద ఇస్రో నిర్మించనున్న రూ. 1,000 కోట్ల కొత్త చిన్న ఉపగ్రహ ప్రయోగ సముదాయం (SLC) నిర్వహణ, పర్యవేక్షణ కోసం ఈ స్వయంప్రతిపత్తి గల ఏకవిండో ఏజెన్సీ ఇటీవల పలు భారతీయ కంపెనీలను ఆహ్వానించిన తర్వాత ఈ ప్రశ్న తలెత్తింది.
ఇటువంటి నిర్ణయాలు తీసుకునేందుకు IN-SPACeకు ఉన్న అధికారాలు, ఇస్రో సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని ప్రైవేట్ సంస్థలకు బదిలీ చేసేందుకు దానికి ఉన్న అధికారం, ఒక ప్రైవేట్ సంస్థ ఆధ్వర్యంలోని కొత్త SLC స్వతంత్రంగా పనిచేయడానికి అవసరమైన సదుపాయాలను కలిగి ఉంటుందా అనే అంశాలపై కూడా ఈ ప్రకటన ప్రశ్నలను లేవనెత్తింది.
ఈ చర్యకు ఎవరు అధికారం ఇచ్చారు?
ఆసక్తికరంగా, ప్రభుత్వ నిధులతో నడిచే ఇస్రో ప్రయోగ కేంద్రం కార్యాచరణ నియంత్రణను ఒక ప్రైవేట్ కంపెనీకి బదిలీ చేయడానికి, అలాగే రాకెట్ల వంటి ఇతర ఆస్తుల సాంకేతికతను బదిలీ చేయడానికి IN-SPACeకు DoS అధికారం ఇచ్చిందా లేదా అనే ప్రశ్నకు DoP కార్యదర్శి, ఇస్రో ఛైర్మన్ డాక్టర్ వి. నారాయణన్, IN-SPACe ఛైర్మన్ డాక్టర్ పవన్ కుమార్ గోయెంకా సమాధానం ఇవ్వడానికి నిరాకరించారు.
"ఇలాంటి కార్యకలాపానికి స్పేస్ కమిషన్ స్పష్టమైన ఆమోదం తెలిపిందా లేదా అనేది కూడా తెలియదు," అని పేరు చెప్పడానికి ఇష్టపడని భారత అంతరిక్ష రంగానికి చెందిన ఒక రిటైర్డ్ ఉన్నతాధికారి 'ది ఫెడరల్'తో అన్నారు.
ఇటీవల ఒక నోటిఫికేషన్లో, ఇస్రో కొత్త SLCని నిర్వహించడానికి, నిర్వహణ బాధ్యతలు చేపట్టడానికి భారత యాజమాన్యంలోని, నియంత్రణలోని ప్రైవేట్ సంస్థల నుంచి ఆసక్తి వ్యక్తీకరణల (EOI) కోసం IN-SPACe పిలుపునిచ్చింది.
భారత ప్రభుత్వం ప్రకటించిన అంతరిక్ష రంగ సంస్కరణలు, అంతరిక్ష కార్యకలాపాలను ప్రైవేట్ రంగ భాగస్వామ్యానికి తెరిచే భారత అంతరిక్ష విధానం-2023కు అనుగుణంగా, తూత్తుకుడి జిల్లాలోని కులశేఖరపట్టినంలో ఉన్న ఎస్ఎల్సి (SLC) నిర్వహణ, యాజమాన్య బాధ్యతను ఒక భారతీయ ప్రైవేట్ సంస్థకు అప్పగించాలని శాఖ ప్రతిపాదిస్తోంది.
ఎస్ఎల్సిలో ఏర్పాటు చేసిన సౌకర్యాలను నిర్వహణ, యాజమాన్యం కోసం ఎంపిక చేసిన సంస్థకు అప్పగించే ప్రక్రియను ఐఎన్-స్పేస్, ఇస్రో ద్వారా సులభతరం చేస్తుంది" అని ఆ ప్రకటనలో పేర్కొన్నారు.
"సులభమైన పరివర్తన, సామర్థ్య అభివృద్ధికి వీలు కల్పించేందుకు, ఎంపిక చేయబడిన పక్షం లాంచ్ వెహికల్ ఆపరేటర్లకు అందించే మూడు ప్రయోగ సేవలు పూర్తయ్యే వరకు లేదా ఒక సంవత్సరం వరకు, ఏది ముందైతే అది, ISRO ఆ పక్షానికి అవసరమైన సాంకేతిక మార్గదర్శకత్వం, కార్యాచరణ మద్దతు, శిక్షణ, చేయూతను అందిస్తుంది," అని అది పేర్కొంది. అంతకుముందు, ISRO పోలార్ శాటిలైట్ లాంచ్ వెహికల్ (PSLV) LVM3 రాకెట్ కోసం ప్రైవేట్ రంగం నుంచి ఆసక్తి వ్యక్తీకరణలను (EOI) IN-SPACe ఆహ్వానించింది.
సాంకేతిక పరిజ్ఞాన బదిలీ?
ISRO ఆస్తుల సాంకేతిక పరిజ్ఞాన బదిలీని చేపట్టడానికి ఉద్దేశించిన ఏజెన్సీ IN-SPACe కాదని పరిశ్రమ అధికారులు భావిస్తున్నారు. "పేరు సూచించినట్లుగా, IN-SPACe ప్రాథమికంగా ఒక అధికార ఏజెన్సీ. ISRO వద్ద సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ఉంది. దానిని వాణిజ్యపరంగా వినియోగించుకోవడానికి న్యూస్పేస్ ఇండియా లిమిటెడ్ (NSIL)కు అధికారం ఉంది" అని పేరు చెప్పడానికి ఇష్టపడని ISRO రిటైర్డ్ ఉన్నతాధికారి ఒకరు గతంలో ఈ విలేకరికి తెలిపారు.
ఇస్రో మరో రాకెట్ అయిన స్మాల్ శాటిలైట్ లాంచ్ వెహికల్ (SSLV) సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని రూ. 511 కోట్లకు హిందుస్థాన్ ఏరోనాటిక్స్ లిమిటెడ్ (HAL)కు బదిలీ చేయడంలో IN-SPACe పాలుపంచుకుందని గమనించాలి.
“ప్రైవేట్ అంతరిక్ష రంగ సంస్థలకు ఇస్రో సౌకర్యాలను సులభంగా అందుబాటులోకి తీసుకురావడం, వేగవంతమైన ఫ్రీక్వెన్సీ క్లియరెన్స్లు, ఇతర అంశాలను సులభతరం చేసే విధానాలపై IN-SPACe దృష్టి పెట్టాలి.
ఇస్రో ఆస్తుల వాణిజ్యీకరణను NSIL ద్వారా చేయాలి” IN-SPACe వెబ్సైట్ కూడా దాని ఉద్యోగ వివరణలో సాంకేతిక పరిజ్ఞాన బదిలీ గురించి ప్రస్తావించలేదు. “ప్రారంభ వాహనాలు, ఉపగ్రహాల నిర్మాణం, అంతరిక్ష ఆధారిత సేవలను అందించడం.
DOS (అంతరిక్ష శాఖ)/ఇస్రో నియంత్రణలో ఉన్న అంతరిక్ష మౌలిక సదుపాయాలు ప్రాంగణాలను పంచుకోవడం, కొత్త అంతరిక్ష మౌలిక సదుపాయాలు సౌకర్యాలను స్థాపించడం వంటి ప్రభుత్వేతర సంస్థల (NGEs) వివిధ అంతరిక్ష కార్యకలాపాలను ప్రోత్సహించడం, వీలు కల్పించడం, అధికారం ఇవ్వడం, పర్యవేక్షించడం IN-SPACe బాధ్యత,” అని IN-SPACe వెబ్సైట్ దాని ‘మా గురించి’ పేజీలో పేర్కొంది.
'శ్రీహరికోట లేకుండా తమిళనాడు పోర్ట్ మనుగడ సాగించలేదు' ఆంధ్రప్రదేశ్లోని శ్రీహరికోటలో ఉన్న సతీష్ ధావన్ అంతరిక్ష కేంద్రం సహకారం లేకుండా కొత్త రాకెట్ ప్రయోగ కేంద్రం పనిచేయలేదని అంతరిక్ష రంగ నిపుణులు భావిస్తున్నారు.
"రాబోయే రాకెట్ పోర్ట్లో వాతావరణ పర్యవేక్షణ, నియంత్రణ కేంద్రాలు, రాడార్లు, ద్రవ చోదక సేవలు వంటి సౌకర్యాలు లేనందున, అది ఆంధ్రప్రదేశ్లోని శ్రీహరికోటలో ఉన్న ఇస్రో ప్రధాన రాకెట్ పోర్ట్ నుంచి స్వతంత్రంగా పనిచేయలేదు" అని ఇస్రో మాజీ ఉన్నతాధికారి ఒకరు 'ది ఫెడరల్'తో అన్నారు.
"ప్రయోగానికి అవసరమైన నెట్వర్క్ కార్యకలాపాలను ఆ పోర్ట్ నిర్వహించలేదు. డౌన్రేంజ్ స్టేషన్ల కనెక్షన్లు, డేటా ప్రవాహం, గ్రౌండ్ కంప్యూటర్లు, రేంజ్ భద్రతా విధులను ఆ పోర్ట్ నిర్వహించలేదు," అని ఆ అధికారి అన్నారు.
గత సంవత్సరం, కులశేఖరపట్టణంలో రాబోయే రాకెట్ ప్రయోగ యూనిట్ నిర్మాణం, విధులను ఇస్రో స్పష్టంగా వివరించింది. "ఎస్ఎల్సిలో స్టేజ్ ప్రిపరేషన్, వెహికల్ ఇంటిగ్రేషన్ భవనాలు, లాంచ్ ప్యాడ్, రైల్ ట్రాక్ వ్యవస్థలు, రేంజ్ వ్యవస్థలు, చెకౌట్ వ్యవస్థలు, టెలిమెట్రీ, టెలి-కమాండ్ వ్యవస్థలు, భద్రత, అగ్నిమాపక సౌకర్యాలు, సాధారణ పౌర సౌకర్యాలు ఉంటాయి.
మొబైల్ లాంచ్ స్ట్రక్చర్ (ఎంఎల్ఎస్), బోగీలు, ప్లాట్ఫారమ్లు, డోర్లు, జెట్ డిఫ్లెక్షన్ డక్ట్, వైబ్రేషన్ ఐసోలేషన్ సిస్టమ్స్తో సహా ప్రధాన వ్యవస్థలను ఎస్డిఎస్సి షార్ రూపొందించింది.
రాడార్లు, టెలికమాండ్, టెలిమెట్రీ వంటి ప్రధాన రేంజ్ వ్యవస్థలు అంతర్గతంగా అభివృద్ధి చేయబడుతున్నాయి. విఎస్ఎస్సి, ఎస్ఎసి, ఐఎస్టిఆర్ఎసి, ఐఐఎస్యుతో సహా ఇతర ఇస్రో కేంద్రాల మద్దతుతో పరిశ్రమ భాగస్వామ్యాల ద్వారా అమలు చేయబడుతున్నాయి" అని ఇస్రో ఒక ప్రకటనలో తెలిపింది.
పోర్టును ఇస్రోనే నడిపితే మేలు, నిపుణులు అంటున్నారు. ఒకవేళ ఈ బదిలీ జరిగితే, ప్రైవేట్ సంస్థలు కేవలం ఈ సదుపాయాన్ని నిర్వహించగలవు తప్ప సంక్లిష్ట కార్యకలాపాలలో వాటి పాత్ర చాలా తక్కువగా ఉంటుందని ఇస్రోకు చెందిన మరో సీనియర్ రిటైర్డ్ అధికారి 'ది ఫెడరల్'కు తెలిపారు. "ప్రయోగం అనేది ఒక వృత్తిపరమైన కార్యకలాపం, ఇందులో భద్రత అత్యంత ముఖ్యం. ఇది ప్రభుత్వ కార్యకలాపంగా ఉండాలి" అని ఆ అధికారి జోడించారు.
"కులశేఖరపట్టినం నుంచి ప్రయోగాలు జరిగినప్పుడు, పనుల అతివ్యాప్తి కారణంగా శ్రీహరికోటలోని రాకెట్ పోర్ట్ కొన్ని రోజుల పాటు ప్రయోగాలు నిర్వహించలేకపోతుంది. పై సమస్యల కారణంగా ఇస్రో సిబ్బంది ప్రయోగాలకు సహకరించాల్సి వస్తుంది," అని ఇస్రోకు చెందిన ఒక రిటైర్డ్ ఉన్నతాధికారి 'ది ఫెడరల్'కు తెలిపారు.
మూడవ పక్షానికి బదులుగా ఇస్రోనే పోర్టును నిర్వహిస్తే మంచిదని ఆ అధికారి అన్నారు. అయితే, శ్రీహరికోట రాకెట్ పోర్ట్తో సంబంధం లేకుండా స్వతంత్రంగా పనిచేయడానికి అవసరమైన అన్ని సౌకర్యాలు రాబోయే పోర్టులో ఉంటాయని ఇతర రంగ అధికారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు. వారు అమెరికాను ఉదాహరణగా పేర్కొంటున్నారు.
అక్కడ అన్ని పోర్టులను ప్రభుత్వమే నిర్వహిస్తుంది, కానీ ప్రైవేట్ రంగానికి సౌకర్యాలను నిర్మించుకోవడానికి లేదా అద్దెకు తీసుకోవడానికి మాత్రమే అనుమతి ఉంటుంది, పూర్తి నియంత్రణ ఉండదు.
కులశేఖరపట్టినం ఎందుకు?
రాబోయే రాకెట్ పోర్టును సుమారు 2,300 ఎకరాల్లో, దాదాపు రూ. 1,000 కోట్ల (రూ. 10 బిలియన్లు) వ్యయంతో నిర్మిస్తున్నారు. ఇది ప్రైవేట్ రాకెట్ తయారీదారుల ప్రయోగ అవసరాలను కూడా తీరుస్తుందని భావిస్తున్నారు. రాకెట్ పోర్ట్ 2026లో సిద్ధం కానుంది.ఈ ప్రదేశం తూర్పు తీరంలో, భూమధ్యరేఖకు సమీపంలో ఉండటం వల్ల దక్షిణం వైపు ప్రయాణించే రాకెట్లకు అనుకూలంగా ఉందని ఇస్రో అధికారులు తెలిపారు.
ప్రస్తుతం పీఎస్ఎల్వి ద్వారా ఉపగ్రహాలను ధ్రువ కక్ష్యలో ప్రవేశపెట్టే పనికి కూడా ఇది ప్రయోజనకరంగా ఉంటుంది. ఇంకా, కులశేఖరపట్టినం నుంచి రాకెట్లను ప్రయోగిస్తే ఇంధన వ్యయం తగ్గుతుందని అంచనా. ఎందుకంటే, వాటికి మరింత సూటి మార్గంలో ప్రయాణించే పథం ఉంటుంది. ప్రస్తుతం శ్రీహరికోట నుంచి ప్రయోగించే రాకెట్ల వలె శ్రీలంకను తప్పించుకోవాల్సిన అవసరం ఉండదు. తక్కువ ఇంధన అవసరాల వల్ల పేలోడ్ లేదా ఉపగ్రహాలను మోసుకెళ్లే సామర్థ్యం పెరుగుతుంది.
ప్రధాన అంతరిక్ష దేశాలకు బహుళ రాకెట్ ప్రయోగ కేంద్రాలు ఉన్నాయి. ప్రైవేట్ అంతరిక్ష రంగం వృద్ధి చెందుతున్నందున భారతదేశం కూడా తన ప్రయోగ మౌలిక సదుపాయాలను విస్తరించాలని చూస్తోంది. వాస్తవానికి, తమిళనాడుకు రాకెట్ పోర్ట్ కోరుతూ కేంద్రానికి లేఖ రాసింది తమిళనాడు మాజీ ముఖ్యమంత్రి డీఎంకే అధినేత ఎం. కరుణానిధియే.
Next Story