ఎన్నికల సంఘంపై ఒకే రోజు రెండు సంఘటనలు దేనికి సంకేతం?
ఎన్నికల కమిషన్ లో అభిప్రాయా బేధాలు, 2023 ఎన్నికల సంఘం చట్టంపై సుప్రీంకోర్టులో విచారణ
ఒకే రోజు జరిగిన రెండు పరిణామాలు భారత ఎన్నికల సంఘం పనితీరుపై రెండు కోణాల నుంచి ఒకే ప్రశ్నను లేవనెత్తినట్లు అయింది. ఎన్నికల నిర్ణయాలు, అధికారం కేంద్రీకృతం కాకుండా నిరోధించడానికి ఎలాంటి నియంత్రణలు అవసరం?
ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్, ఇతర కమిషనర్ల నియామకంపై 2023 లో తీసుకొచ్చిన చట్టంపై నిన్న సుప్రీంకోర్టులో విచారణ జరిగింది. ఈ చట్టాన్ని విచారించడానికి ఐదుగురు సభ్యులున్న రాజ్యాంగ ధర్మాసనాన్ని ఏర్పాటు చేయాలా వద్దా అనే అంశంపై జస్టిస్ దీపాంకర్ దత్తా, జస్టిస్ సతీశ్ చంద్ర భిన్నమైన తీర్పులు ఇచ్చారు.
ఆ అభిప్రాయ భేదం కారణంగా, వారు మొదట కేసును ముగ్గురు న్యాయమూర్తులకు పంపకుండా, రాజ్యాంగ ధర్మాసనాన్ని ఏర్పాటు చేయడాన్ని పరిశీలించమని కోరుతూ భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) సూర్య కాంత్‌కు సంయుక్తంగా పత్రాలను పంపారు. మధ్యంతర రిఫరెన్స్ పెద్ద సమస్యపై నిర్ణయాన్ని ఆలస్యం చేస్తుందని వారు అన్నారు.
నిన్న ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ జరిపిన ఒక పరిశోధనలో, ఎన్నికల కమిషనర్లు సుఖ్‌బీర్ సింగ్ సంధు, వివేక్ జోషి సర్ పై, ఫారం 6 లో పలు అంశాల మార్పుపై పది నెలల వ్యవధిలో కనీసం 14 సార్లు తమ అభ్యంతరాలు వ్యక్తం చేసినట్లు కథనం ప్రచురించింది. ఈ విభేదాలు ఓటర్ల నమోదు, తొలగింపు, ఓటర్ల జాబితా సాఫ్ట్‌వేర్, కమిషన్ పనిలో కీలకమైన ఇతర విషయాలకు సంబంధించినవి.
ఈ రెండు వివాదాలు చట్టపరంగా వేర్వేరు అయినప్పటికీ, సంస్థాగతంగా ఒకదానికొకటి అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి. కమిషనర్లను నియమించే సమయంలో కార్యనిర్వాహక వర్గం ప్రభావాన్ని నియంత్రించడం గురించినదే సుప్రీం కోర్టు కేసు. ఈ విభేదాలు, ముగ్గురు సభ్యుల ఈసీ నియమితులైన తర్వాత వారి లోపల పనిచేసే నియంత్రణలకు సంబంధించినవి.
సుప్రీంకోర్టు కేసు నిజంగా సీజేఐని ఎంపిక ప్యానెల్‌లో ఉంచడం గురించేనా?
అప్‌లోడ్ చేయబడిన తీర్పు ఈ విషయం ఎందుకు మరింత సంక్లిష్టమైనదో చూపిస్తుంది. 2023లో అనూప్ బరన్వాల్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో, పార్లమెంటు ఒక చట్టాన్ని చేసే వరకు, ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (సీఈసీ), ఈసీలను ప్రధానమంత్రి, లోక్‌సభ ప్రతిపక్ష నాయకుడు, సీజేఐలతో కూడిన ఒక కమిటీ ద్వారా ఎంపిక చేయాలని ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనం ఆదేశించింది.
తదనంతరం పార్లమెంటు, ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్, ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్ల (నియామకం, సేవా నిబంధనలు, పదవీకాలం) చట్టం, 2023ను ఆమోదించింది. దీని ఎంపిక కమిటీలో ప్రధానమంత్రి, ప్రతిపక్ష నాయకుడు, ప్రధానమంత్రిచే నామినేట్ చేయబడిన ఒక కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రి ఉంటారు. ఈ చట్టం ద్వారా సీజేఐ కమిషనర్ల ఎంపిక ప్రక్రియ నుంచి తొలగించబడ్డారు.
జస్టిస్ దత్తా అభిప్రాయం ఒక ముఖ్యమైన వ్యత్యాసాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. అనూప్ బరన్వాల్ కేసులో రూపొందించిన కచ్చితమైన ఏర్పాటు నుంచి వైదొలగడానికి పార్లమెంటుకు స్వేచ్ఛ ఉందని ఆయన కనీసం ప్రాథమికంగానైనా అంగీకరించారు.
సీజేఐతో సహా ముగ్గురు సభ్యుల కమిటీ అనేది, పార్లమెంటు చట్టం చేసేంత వరకు మాత్రమే కొనసాగేందుకు ఉద్దేశించిన ఒక మధ్యంతర చర్య. కానీ అనూప్ బరన్వాల్ కేసులోని మరో భాగం ఇప్పటికీ కట్టుబడి ఉంటుందని ఆయన అన్నారు.
స్వేచ్ఛాయుత, నిష్పక్షపాత ఎన్నికలకు ఈసీ స్వాతంత్ర్యం అత్యంత అవసరం, నియామకాల ప్రక్రియ ప్రత్యేక కార్యనిర్వాహక నియంత్రణ నుంచి వేరుగా ఉండాలి. అందువల్ల, పార్లమెంటు ఎంచుకున్న యంత్రాంగం ఆ రాజ్యాంగ ప్రమాణాన్ని సంతృప్తిపరుస్తుందా లేదా అన్నదే అసలు ప్రశ్న.
ఇది మూడవ ఎంపికదారుడి గుర్తింపు నుంచి దృష్టిని మళ్లిస్తుంది. ఎంపిక ప్రక్రియ నాటి ప్రభుత్వంపై సమర్థవంతమైన నియంత్రణను కలిగి ఉందా లేదా అన్నదే రాజ్యాంగపరమైన ఆందోళన.
జస్టిస్ దత్తా ప్రస్తుత వ్యవస్థను ఎందుకు ప్రశ్నించారు?
ఎంపిక కమిటీలో ప్రధానమంత్రి ఒక స్థానంలో ఉంటారు. మరో కేబినేట్ మంత్రిని నామినేట్ చేస్తారు. మూడో స్థానంలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు ఉంటారు. రెండవ కార్యనిర్వాహక సభ్యుడు ఎంతవరకు ప్రతిఘటనను అందించగలరని జస్టిస్ దత్తా ప్రశ్నించారు. ఒక క్యాబినెట్ మంత్రి సామూహిక బాధ్యత సూత్రానికి కట్టుబడి ఉంటారని, కమిటీకి తనను నామినేట్ చేసిన ప్రధానమంత్రిని ఆయన వ్యతిరేకిస్తారని ఆశించడం కష్టమని ఆయన వాదించారు.
ఆయన ప్రాథమిక అభిప్రాయం ప్రకారం, దీని ఫలితంగా క్యాబినెట్ మంత్రి కేవలం ప్రధానమంత్రి మాటలనే ప్రతిధ్వనించవచ్చు, ప్రతిపక్ష నాయకుడి ఉనికి చాలావరకు "అలంకారికంగా" మిగిలిపోతుంది. ఈ ప్రాథమిక దశలో, ఎంపిక కమిటీలోని మూడు స్థానాలలో రెండు స్థానాలను కార్యనిర్వాహక వర్గానికి ఇవ్వడం వల్ల సమర్థవంతమైన స్వతంత్ర ప్రతిఘటన లేకుండా పోతుందని, ఇది ఈసీ స్వాతంత్ర్యంపై ప్రజల విశ్వాసాన్ని దెబ్బతీస్తుందనే వాదనలో జస్టిస్ దత్తాకు సారం కనిపించింది.
చివరికి నియమితులైన కమిషనర్లు స్వతంత్రులు, నిజాయితీపరులు అయినప్పటికీ, కార్యనిర్వాహక వర్గం ఆధిపత్యం వహించే ఎంపిక ప్రక్రియలో నిజంగా తటస్థంగా ఉండే మూడవ సభ్యుడు లేకపోవడం వల్ల అది ప్రజల విశ్వాసాన్ని పెంపొందించడంలో విఫలం కావచ్చని ఆయన ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు.
ఈ అంశంపై నిర్ణయం తీసుకోవడానికి విస్తృత ధర్మాసనం అవసరం లేదని జస్టిస్ దత్తా భావించగా, జస్టిస్ శర్మ దీనికి వ్యతిరేక అభిప్రాయం వ్యక్తం చేశారు. ఈ సవాలును రాజ్యాంగ ధర్మాసనమే విచారించాలని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు.
తటస్థ ఎంపికదారుడు లేకుండా పార్లమెంటు ఒక ఎంపిక కమిటీని ఏర్పాటు చేయడం సమర్థనీయమేనా అన్నది ఒక ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ ప్రశ్న అని, దీనిపై సుప్రీంకోర్టు ఎన్నడూ అధికారికంగా తీర్పు ఇవ్వలేదని ఆయన అన్నారు. ఆయన దృష్టిలో, దీనికి ఆర్టికల్ 145(3) కింద రాజ్యాంగ ధర్మాసనం అవసరం.
ఈసీలోని ఈ విభేదాలు ఎక్కడ ఇమిడి ఉన్నాయి?
ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ దర్యాప్తు సంస్థాగత స్వాతంత్య్రానికి సంబంధించిన వేరొక దశకు సంబంధించినది. కొత్త ఓటర్ల కోసం ఫారం 6లో మార్పులు, ఓటర్ల జాబితా వ్యవస్థలపై కేంద్రీకృత నియంత్రణ, ఓటర్ల తొలగింపు, పునరుద్ధరణ, ఇంకా ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక విస్తృత సవరణ (SIR)లోని ఇతర అంశాలకు సంబంధించిన చర్యలను సంధు, జోషి వ్యతిరేకించారని ఆ నివేదిక పేర్కొంది.
ఫారం 6కు సంబంధించిన ఒక సందర్భంలో, ఈ ఇద్దరు కమిషనర్లు ఒక మార్పును "చట్టవిరుద్ధం", "అనధికారికం" అని పేర్కొంటూ, దానిని తక్షణమే తొలగించాలని కోరినట్లు సమాచారం. దీనికి ఈసీ స్పందిస్తూ, చర్చల సమయంలో సభ్యులు సాధారణంగా తమ పరిశీలనలు, సూచనలు చేస్తారని, SIRకు సంబంధించిన వాటితో సహా తమ తుది నిర్ణయాలన్నీ ఏకగ్రీవంగానే తీసుకున్నామని తెలిపింది.
ఇటువంటి సూచనలు, అభిప్రాయాలు అన్నింటా కనిపిస్తాయని కానీ తుది నిర్ణయం మాత్రం అంతా కలిసికట్టుగానే తీసుకున్నామని వివరణ ఇచ్చింది. ఆ స్పందన, విభేదానికి, నిర్ణయం తీసుకోవడానికి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని ముఖ్యమైనదిగా చేస్తుంది.
కమిషనర్ల మధ్య విభేదాలను చట్టమే ఊహిస్తుంది. 2023 చట్టంలోని సెక్షన్ 18 ప్రకారం, కార్యకలాపాలను నిర్వహించే విధానం, సీఈసీ, ఈసీల మధ్య కార్యకలాపాల కేటాయింపు ఏకగ్రీవంగా నిర్ణయించబడాలి. ఇతర కార్యకలాపాలు కూడా, సాధ్యమైనంత వరకు, ఏకగ్రీవంగా ఉండాలి, కానీ కమిషనర్లు విభేదించిన చోట, మెజారిటీ నిర్ణయిస్తుంది.
అందువల్ల ముగ్గురు సభ్యుల ఈసీలో, భిన్నాభిప్రాయం సాధారణ సంస్థాగత కార్యకలాపాలలో భాగంగా ఉంటుంది. ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ పత్రాలు లేవనెత్తిన మరింత ముఖ్యమైన ప్రశ్న ఏమిటంటే, కమిషనర్లు అభ్యంతరం తెలిపిన విషయాలు, చర్య తీసుకునే ముందు ఆ సామూహిక నిర్ణయ ప్రక్రియలోకి సరిగ్గా తీసుకురాబడ్డాయా లేదా అనేది.
తమ తుది నిర్ణయాలు ఏకగ్రీవంగా ఉన్నాయని ఈసీ వాదిస్తోంది. ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ నివేదించిన అంతర్గత నోట్స్, ఆ తుది నిర్ణయాలలో కొన్నింటికి ముందు ఏమి జరిగిందనే దానిపై ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతున్నాయి. ప్రతి కేసులో వాస్తవాన్ని నిర్ధారించడానికి సంబంధిత ఫైళ్లు, ఆమోదాలు, కాలక్రమాన్ని పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది.
అంతర్గత విభేదాలు వస్తే ఏం చేయాలి?
ఇది నిజానికి ఒక సంక్లిష్టతను సృష్టిస్తుంది. ప్రస్తుతం రాజ్యాంగపరంగా సవాలు ఎదుర్కొంటున్న నియామక వ్యవస్థ ద్వారానే సంధు, జోషి స్వయంగా ఈసీలోకి ప్రవేశించారు. అయినప్పటికీ, ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ నివేదించిన పత్రాలు, వారు విభేదించడానికి, తమ అభ్యంతరాలను రికార్డులో నమోదు చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారని సూచిస్తున్నాయి.
ఇది నియామక పద్ధతి నుంచి వ్యక్తిగత కమిషనర్ల ప్రవర్తనకు నేరుగా సంబంధం ఉందని తేల్చడాన్ని కష్టతరం చేస్తుంది. నియామక సమయంలో స్వాతంత్య్రానికి, పనితీరులో స్వాతంత్య్రానికి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని గుర్తించడం మరింత ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది.
మొదటిది, ఎన్నికలలో పోటీ చేసే ప్రభుత్వం నుంచి తగినంత దూరం ఉండే ప్రక్రియ ద్వారా ఎన్నికలు నిర్వహించే వారిని ఎంపిక చేశారా లేదా అనే దానికి సంబంధించినది. రెండవది, దాని సభ్యులు పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించిన తర్వాత ఆ సంస్థ ఎలా పనిచేస్తుందనే దానికి సంబంధించినది.
కమిషనర్లకు ఒకే రకమైన సమాచారం అందుతుందా, ముఖ్యమైన విషయాలు ఆ ముగ్గురికీ చేరుతున్నాయా, బాధ్యతలు ఎలా కేటాయించబడతాయి, అసమ్మతి నమోదు చేయబడుతుందా, విభేదాలు చివరికి ఈసీ ఒక సామూహిక సంస్థగా పరిష్కరించబడతాయా అనేవి ఇందులో ఉంటాయి.
ఒకటికొకటి ప్రత్యామ్నాయం కాలేవు
ఈ రెండు పరిణామాలు కలిసి ఎందుకు ముఖ్యమైనవి? జస్టిస్ దత్తా తన అభిప్రాయంలో అధికారంపై నియంత్రణల ఆవశ్యకతను పదేపదే ప్రస్తావిస్తారు. అధికారంపై "వీటో" అవసరమని ప్రజాస్వామ్యానికి బి.ఆర్. అంబేద్కర్ చేసిన వర్ణనను ఆధారంగా చేసుకుని, నియామక యంత్రాంగంలో కార్యనిర్వాహక వర్గానికి తగిన ప్రతిఘటన ఉందా లేదా అని ఆయన పరిశీలిస్తారు.
ఈసీలో నివేదించబడిన విభేదాలు దాని అంతర్గత పనితీరులో కూడా ఇలాంటి ప్రశ్ననే లేవనెత్తుతున్నాయి. ముగ్గురు సభ్యుల ఈసీయే ఒక రకమైన సంస్థాగత నియంత్రణను సృష్టిస్తుంది, ఎందుకంటే సీఈసీ ఒక్కరే ఈసీ అధికారాలను వినియోగించరు. సెక్షన్ 18 సామూహిక నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి, అవసరమైన చోట మెజారిటీ పాలనకు వీలు కల్పించడం ద్వారా ఆ నిర్మాణాన్ని మరింత బలపరుస్తుంది.
బుధవారం నాటి ఈ రెండు కథనాలు ఇక్కడే కలుస్తాయి. విస్తృత ధర్మాసనం ముందుకు వెళ్తున్న కేసు, నిర్వాచన్ సదన్ వెలుపల ఉన్న నిర్మాణాన్ని పరిశీలిస్తుంది. ఎన్నికల రిఫరీలను ఎన్నుకోవడంలో ఎవరికి ఎంత ప్రభావం ఉండాలనేది. నిర్వాచన్ సదన్‌లోని వివాదం దాని అంతర్గత నిర్మాణానికి సంబంధించినది.
ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఎంపికైన ముగ్గురు వ్యక్తుల మధ్య అధికారం వాస్తవంగా పంచుకోబడిందా లేదా అనేది. నియామక ప్రక్రియ మరియు అంతర్గత పనితీరు వేర్వేరు చట్టపరమైన ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతున్నప్పటికీ, రెండూ అంతిమంగా ఒకే రాజ్యాంగ లక్ష్యానికి సంబంధించినవి. ఎన్నికలపై అపారమైన అధికారం కలిగిన సంస్థలో, అధికారం కేంద్రీకృతం కాకుండా సమర్థవంతమైన నియంత్రణలు ఉండేలా చూడటం.
Next Story