స్వతంత్య్ర భారతంలో అతి పెద్ద అధికార కేంద్రీకరణ జరిగిందా?

2024కి ముందు జరిగిన రెండుసార్లు జరిగిన లోక్ సభ ఎన్నికల్లో ప్రధాని మోదీ నేతృత్వంలోని బీజేపీ, ఎన్డీఏ కూటమి అఖండ మెజారిటీ సాధించింది. కానీ మొన్నటి ఎన్నికల్లో బీజేపీ సొంతంగా మెజారిటీ సాధించలేదు. మిత్రపక్షాల మీద ఆధారపడి ప్రభుత్వాన్ని నెట్టుకొస్తున్నాయి.

అయినప్పటికీ, తన రేటింగ్‌లను పెంచిన విధాన నిర్ణయాలతో ఆయన సంఖ్యాపరమైన లోటు నుంచి బయటపడిన సందర్భాలు ఉన్నాయి. వాటిలో 2025 నాటి 'ఆపరేషన్ సింధూర్' అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది. లోక్‌సభ ఎన్నికలు జరిగిన కొద్ది నెలలకే, ఆయన తన పార్టీని ఎన్నికల ఎదురుదెబ్బ నుంచి గట్టెక్కించడంలో ముందుండి నడిపించారు.

2024లో వరుసగా హర్యానా, మహారాష్ట్రలను కైవసం చేసుకుని, ఆ తర్వాత జనతా దళ్(యు)తో పొత్తు పెట్టుకుని 2025 వరకు ఢిల్లీ, బీహార్‌లలో కూడా గణనీయమైన విజయాలు సాధించారు.

కానీ, ఈ ఎన్నికల విజయ రహస్యం ఈ ఏడాదే వెలుగులోకి వచ్చింది. పశ్చిమ బెంగాల్‌లో మమతా బెనర్జీ కంచుకోటపై మోదీ ఎలాంటి పరిమితులు లేని రాజకీయ దాడికి నాయకత్వం వహించారు. చివరికి, ఆయన కేవలం రాష్ట్రాన్నే కాకుండా ఆమె పార్టీని కూడా విజయవంతంగా చేజిక్కించుకున్నారు. అయితే, ఈ చేజిక్కించుకోవడం అనేక ప్రశ్నలను లేవనెత్తింది, వాటిలో అన్నింటికీ ఇంకా పరిష్కారం లభించలేదు.

అయినప్పటికీ, పార్టీలోని కొద్దిమంది మాత్రమే మోదీకి కార్యక్రమాలంటే ఉన్న ఇష్టాన్ని వ్యతిరేకించారు. సెప్టెంబర్ 17న పార్టీ, రాష్ట్ర, అధికారిక నిధులు ఒకే సమగ్ర సంస్థగా విలీనమైనప్పుడు దానికి అనుగుణంగా నడుచుకున్నారు. ఆ రోజు మోదీకి 76 ఏళ్లు నిండాయి. 2014 నుంచి పార్టీ సీనియర్లను ఏ అధికారిక పదవి నుంచి తప్పించారో, అదే వయస్సు ను ఆయన దాటారు.

భారీ కార్యక్రమాలను నిర్వహించాలనే మోదీ అభిరుచి, ఆయన గుజరాత్ ముఖ్యమంత్రిగా తొలిసారి ప్రమాణ స్వీకారం చేసిన రోజే స్పష్టమైంది. సాధారణంగా రాష్ట్ర గవర్నర్ నివాసంలో జరిగే ఈ కార్యక్రమాన్ని ఒక స్పోర్ట్స్ స్టేడియంలో నిర్వహించారు. ఆనాటి ఒక మీడియా నివేదిక దీనిని "దాని పరిమాణం, ఆడంబరంలో సాటిలేని ఒక ఆర్భాటమైన కార్యక్రమం"గా అభివర్ణించింది.

అధికారాన్ని, ప్రజాదరణను, ఆధునిక సామర్థ్యాన్ని ప్రదర్శించేలా సాధారణ ప్రజా కార్యక్రమాలను భారీ రాజకీయ ప్రదర్శనలుగా మార్చేందుకు ఆయన అనుసరించిన ఒక ప్రణాళికాబద్ధమైన వ్యూహానికి ఈ కార్యక్రమమే నాంది పలికింది.

గాంధీనగర్‌లోని రాజ్‌భవన్‌కు బదులుగా, ఈ కార్యక్రమాన్ని అహ్మదాబాద్‌లోని బహిరంగ సర్దార్ పటేల్ స్టేడియానికి (ఫిబ్రవరి 2024లో నరేంద్ర మోదీ స్టేడియంగా పేరు మార్చారు) మార్చారు. ఈ మార్పు, రాజ్యాంగబద్ధంగా జరగాల్సిన ఒక ప్రక్రియను వాస్తవంగా ఒక స్టేడియం-పరిమాణ బహిరంగ సభగా మార్చేసింది.

ఈ కార్యక్రమంలో భారీ బ్యాక్‌డ్రాప్ బ్యానర్లు, పూల అలంకరణలు, ఎత్తైన వేదికలు ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలిచాయి. ఈ ఏర్పాటు ఫోటో జర్నలిస్టులకు, టీవీ కెమెరాలకు చిక్కెలా చేసి, వార్తా కవరేజీలో దృశ్యాలే ఆధిపత్యం చెలాయించేలా చేసింది.

ఆ తర్వాత జరగబోయే దానికి సూచనగా, మోదీ ప్రధానమంత్రి అయిన తర్వాత కూడా, ఈ వేడుకలో సాంప్రదాయ ఆచారాలు, వేద మంత్రాలు, ప్రముఖ హిందూ ఆధ్యాత్మిక నాయకుల ఆశీర్వాదాలు పొందుపరిచారు. తద్వారా రాజకీయ అధికారాన్ని మతపరమైన అధికారంతో మేళవించారు.

2001 జనవరి 26న జరిగిన భూకంపంలో ధ్వంసమై, కచ్‌లో ఇంకా శిథిలావస్థలో ఉన్న ఇళ్లకు, ఆస్తులకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఈ వైభవం నిలిచింది. కేశుభాయ్ పటేల్ నేతృత్వంలోని రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సహాయ, పునరావాస ప్రాజెక్టులు అసంపూర్ణంగా, అసమర్థంగా ఉండటం కూడా బీజేపీ జాతీయ నాయకత్వం మోదీని రంగంలోకి దించడానికి గల కారణాలలో ఒకటి.

ఆ సమయంలో పరిపాలనాపరమైన పొదుపు అత్యవసరమైనప్పటికీ, మోదీ ఒక వైభవోపేతమైన, విశ్వాసాన్ని పెంపొందించే ప్రదర్శనను ఎంచుకున్నారు.

ఈ ప్రమాణ స్వీకార కార్యక్రమం, ముఖ్యమంత్రిగా, ఆ తర్వాత ప్రధానమంత్రిగా తన పదవీకాలమంతా మోదీ ప్రత్యేకమైన కార్యక్రమ నిర్వహణ శైలికి ఒక నమూనాగా నిలిచింది. రాజకీయ సందేశంతో పాటు ఆడంబరం, ప్రదర్శన పట్ల అతనికున్న ఆకాంక్షను అర్థం చేసుకోవాలంటే, ఈ నమూనాలోని కీలక అంశాలను గుర్తు చేసుకోవాలి. బలం, నిర్ణయాత్మకత, వైభవాన్ని తెలియజేయడానికి, బహిరంగ కార్యక్రమాలను సాధారణ నియమావళిగా కాకుండా అత్యంత వైభవంగా జరిగే ప్రదర్శనలుగా రూపొందించడం.

సాంప్రదాయ మీడియా ఫిల్టర్‌లను దాటవేసి, ఓటర్లతో ప్రత్యక్ష దృశ్య సంబంధాన్ని ఏర్పరుస్తూ, ఈ కార్యక్రమాలను ప్రత్యక్ష టెలివిజన్ ప్రసారానికి అనువుగా తీర్చిదిద్దే అవకాశాన్ని కల్పించడం. ప్రధానంగా పార్టీ కార్యకర్తలు, ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ కార్యకర్తలు, కొంతమంది ఆసక్తిగల సాధారణ ప్రజలతో కూడిన పెద్ద వేదికల ద్వారా సమావేశమైన ప్రేక్షకుల మద్దతును పొంది, అటువంటి వేడుకలు చట్టబద్ధతకు నిదర్శనంగా నిలిచేలా చూడటం.

మోదీ ప్రధానమంత్రి పదవిని చేపట్టిన తర్వాత, బహిరంగ కార్యక్రమాల వినియోగం కేవలం ఒక ప్రచార ఎత్తుగడ మాత్రమే కాదని, అది ఆయన రాజకీయ వ్యూహంలో ఒక ప్రధాన స్తంభం అని స్పష్టమైంది. గత పావు శతాబ్ద కాలంగా ప్రతిరోజూ, ఆయన కార్యక్రమాల నిర్వహణ శైలి స్థానిక రాష్ట్ర స్థాయి సమీకరణ నుంచి భారీ అంతర్జాతీయ దౌత్యం, ప్రగాఢమైన ప్రతీకాత్మక రాజనీతిజ్ఞత వైపు పరిణామం చెందిందని వాదించవచ్చు.

గుజరాత్‌ను ఒక ఆర్థిక చోదక శక్తిగా నిలబెట్టడానికి నిర్వహించే వార్షిక వైబ్రెంట్ గుజరాత్ సదస్సులు కావచ్చు. ప్రాంతీయ సాంస్కృతిక గర్వాన్ని మేల్కొల్పి తన రాజకీయ బ్రాండ్‌తో నేరుగా అనుసంధానించడానికి నిర్వహించే రాన్ ఉత్సవ్, అంతర్జాతీయ గాలిపటాల పండుగ కావచ్చు.

2012 అసెంబ్లీ ఎన్నికల ప్రచార సమయంలో నిర్వహించిన 3D హోలోగ్రాఫిక్ ప్రొజెక్షన్ ర్యాలీలు కావచ్చు, లేదా మోదీ ప్రపంచ దౌత్య కార్యక్రమాలైన 2019లో టెక్సాస్‌లో జరిగిన 'హౌడీ మోదీ', జీ-20, బ్రిక్స్ సదస్సులు కావచ్చు. ఇవన్నీ భారత్ కు పెరుగుతున్న ప్రపంచ స్థాయిని, అందులో మోదీ కేంద్ర స్థానాన్ని స్థాపించాయి.

ఆయన రాజకీయ శైలి ఎల్లప్పుడూ విభిన్న సందేశాలను కలిగి ఉంటుంది. అయోధ్యలోని రామ మందిరం, న్యూఢిల్లీలోని కొత్త పార్లమెంట్ భవనం వద్ద పదేపదే జరిగిన కార్యక్రమాల ద్వారా ఆయన రాజనీతిని ఒక పవిత్రమైన కార్యం అని నిరూపించారు. స్పష్టంగా హిందూ సంప్రదాయానికి సంరక్షకుడిగా మోదీని ప్రదర్శించడమే ఈ వేడుకల లక్ష్యం.

తాను ఒక లాంఛనప్రాయ నాయకుడిగా ఉండాలని స్పృహతో ఎంచుకున్నప్పటికీ ఈ తరుణంలో అపూర్వమైన నిర్మాణాత్మక, రాజకీయ బలహీనతలు తలెత్తడాన్ని విస్మరించలేము. ప్రస్తుతం సంకీర్ణ భాగస్వాములచే పరిమితం చేయబడిన ఆయన ఉదాహరణకు, ఎన్నికల సంఘం, ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ జ్ఞానేష్ కుమార్‌కు సంబంధించిన సమస్యలపై వారి ప్రతిస్పందనలను గమనించండి.

'ఇండి'కూటమి పతాకం కింద పునరుజ్జీవనం పొందిన ప్రతిపక్ష పార్టీల నుంచి, కొత్త రాజకీయ విషయమైన'బొద్దింక జనతా పార్టీ' వరకు వివిధ శక్తులచే మోదీ చుట్టుముట్టబడిన వాస్తవ పరిస్థితి, మోదీ శకంలో ఒక మౌలిక మార్పును సూచిస్తుంది. ఇది మోదీ అధికారంలో రజతోత్సవం శోభను కొంత తగ్గించింది.

ప్రస్తుతం ఆయనను అనేక సవాళ్లు వెంటాడుతున్నప్పటికీ, స్వాతంత్య్ర అనంతర భారత్ లో గత పావు శతాబ్ద కాలం రాజకీయ అధికారం అత్యంత ముఖ్యమైన ఏకీకరణ, కేంద్రీకరణకు ప్రతీకగా నిలుస్తుందనడంలో సందేహం లేదు. ఇది ఇందిరా గాంధీ విధించిన ఎమర్జెన్సీ కాలంలోని నిరంకుశ సంవత్సరాలను మించిపోయింది. 'మంచి, చెడు, వికారమైన' అనే పదబంధంలో ఇమిడి ఉన్న అన్నింటినీ భారతీయులు చూసిన సంవత్సరాలు కూడా ఇవే.

మోదీ నాయకత్వంలో సంవత్సరాలుగా అనేక వినూత్న విధానాలు ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి, అవి పేదలతో సహా ప్రజలకు ప్రయోజనం చేకూర్చాయి. అదేవిధంగా, ప్రశ్నార్థకంగా మిగిలిపోయిన అనేక కార్యక్రమాలు తీసుకున్నారు.

రాజకీయంగానూ, పరిపాలనాపరంగానూ ఆయన తీసుకున్న నిర్ణయాలు చాలా అసహ్యకరమైనవిగా తేలాయి. వీటిలో చాలా వరకు సంవత్సరాలుగా ప్రశంసలు అందుకున్నాయి. నిశితంగా పరిశీలించబడ్డాయి లేదా పూర్తిగా ఖండించబడ్డాయి. ప్రస్తుతం వార్తల్లో ప్రముఖంగా నిలుస్తున్న ఎన్నికల సంఘం నిష్పాక్షికతకు సంబంధించిన ప్రశ్నలతో ఈ సమస్యలు గట్టిగా ముడిపడి ఉన్నాయి.

పెరుగుతున్న అసమానతలను తగ్గించి, సామాన్య పౌరుల కొనుగోలు శక్తిని పెంచడానికి, జీవనోపాధి కోసం ప్రభుత్వ సాయంపై ఆధారపడకుండా ఉండేందుకు వారికి మరిన్ని వనరులను అందించే విధంగా ఆర్థిక వ్యవస్థను పునరుద్ధరించడంలో ఆయన విఫలమవడం వంటి విషయాలు కూడా ఉన్నాయి.

25 సంవత్సరాల మొత్తం కాలాన్ని ఆధిపత్యం ఒకే ఏకరీతి కాలక్రమంగా వర్గీకరించడం విశ్లేషణాత్మకంగా అమాయకత్వం అవుతుంది. బదులుగా, రెండు ప్రభుత్వ పదవులలో మోదీ కాలాన్ని మూడు కాలాలుగా చూడాలి.

నిర్మాణం (2001–2014), శిఖరాగ్రం (2014–2024), పోటీ (2024–2026). మోదీ ఇప్పుడు భారత ప్రజాస్వామ్య రాజకీయాల సంప్రదాయ చట్రమైన కూటములు, సామాజిక ఉద్యమాలు, సంస్థాగత నియంత్రణల పరిధిలో, తన మనుగడ కోసం చురుకుగా చర్చలు జరుపుతూ, తన ఆధిపత్య స్వభావాన్ని తిరిగి పొందేందుకు ప్రయత్నిస్తున్న ఒక పాలనకు అధ్యక్షత వహిస్తున్నారు.

కేశుభాయ్ పటేల్‌ను తొలగించిన తర్వాత, మోదీకి ముఖ్యమంత్రి పదవి అనుకోకుండా లభించిందని, అది ఆయన ప్రస్థానానికి నాంది పలికిందని తరచుగా చెబుతున్నప్పటికీ, ఆయన చాలా సంవత్సరాలుగా, ముఖ్యంగా 1998లో జాతీయ ప్రధాన కార్యదర్శి (సంస్థాగత)గా నియమితులై న్యూఢిల్లీకి డిప్యూటేషన్‌పై వచ్చినప్పటి నుంచి, సన్నాహక దశలో ఉన్నారని వాదించవచ్చు.

దీనికి ఒక సూచన ఏమిటంటే, ఆయన పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించిన సమయంలో, ఆయన వ్యక్తిగత వెబ్‌సైట్ www.narendramodi.com పూర్తిస్థాయిలో పనిచేస్తూ, మొత్తం కార్యక్రమాన్ని ప్రత్యక్ష ప్రసారం చేసిన వేదికలలో ఒకటిగా నిలిచింది. ఈ ప్రత్యేక వెబ్‌సైట్, ఆయన బీజేపీ ప్రధాన కార్యదర్శి (సంస్థాగత)గా ఉన్న సమయంలో మరియు గుజరాత్ ముఖ్యమంత్రిగా తన తొలిరోజుల్లో వ్యాసాలు, బహిరంగ ప్రసంగాలు, రాజకీయ తాజా సమాచారాన్ని అందించడానికి రిజిస్టర్ చేయబడి, ప్రారంభించబడింది.

2000వ దశాబ్దం మధ్యకాలం నుంచి భారతదేశపు టాప్-లెవల్ డొమైన్ (.in) విస్తృతంగా అందుబాటులోకి వచ్చి, ప్రాచుర్యం పొందడంతో, జాతీయ గుర్తింపును ప్రతిబింబించేలా మోదీ బృందం www.narendramodi.in ను ఆయన ప్రాథమిక వెబ్ చిరునామాగా ఏర్పాటు చేసింది.

ప్రణాళికాబద్ధమైన ఇన్నింగ్స్ అయినా, కాకపోయినా, మోదీ తన రాజకీయ జీవితంలో మరో చారిత్రాత్మక మైలురాయిని దాటారన్నది కాదనలేని వాస్తవం. పరిణామాలు ఈ విధంగా జరగకూడదని ఆయన ఎంతగా కోరుకున్నప్పటికీ, మోదీ అధికారంలోకి వచ్చి రజతోత్సవం జరుపుకుంటున్న ఈ కాలం, తిరుగులేని అధికారంతో కాకుండా ప్రజాస్వామ్యయుతమైన పోటీతో నిండి ఉంది.

ఆయన ఈ శకాన్ని ఒక తిరుగులేని నాయకుడిగానో, లేదా అభేద్యమైన వ్యక్తిగానో కాకుండా, తనకు ముందున్న అనేక ప్రభుత్వాల వంటి ఒక ప్రభుత్వానికి అధిపతిగా ముగిస్తున్నారు. ఇందులో ఒకప్పుడు ఆయన పార్టీ పెద్ద అయిన అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయ్ నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వం కూడా ఉంది.

మోదీ ఇప్పుడు తన మనుగడ కోసం చురుకుగా బేరసారాలు జరుపుతూ, తన ఆధిపత్య స్వభావాన్ని తిరిగి పొందేందుకు ప్రయత్నిస్తున్న పాలనకు అధ్యక్షత వహిస్తున్నారు.

భారత ప్రజాస్వామ్య రాజకీయాల సంప్రదాయ చట్రంలో: సంకీర్ణాలు, సామాజిక ఉద్యమాలు, సంస్థాగత నియంత్రణలు. తన విధిని తానే రాసుకునే సామర్థ్యం లేదా అలా చేయవలసి రావడంపై ఆధారపడి, రాబోయే వారాలు, నెలలు, సంవత్సరాలు చివరికి భవిష్యత్ చరిత్రకారులు ఆయనను ఎలా అంచనా వేస్తారో, మోదీ పాలనను ఎలా విశ్లేషిస్తారో నిర్ణయిస్తాయి.