‘హసీనా’ బంగ్లాదేశ్ వెళ్తే ఏం జరగొచ్చు?

కువైట్‌లో నేను 'బోయిన్' (సోదరి) అని పిలిచే ఒక బంగ్లాదేశీ మహిళ ఈ వారం ఫోన్ చేసి, 'ఆపా' (హసీనాను పిలిచే అక్క) నిజంగా డిసెంబర్‌లో ఇంటికి వెళ్తున్నారా అని అడిగింది. ఎందుకంటే, ఆ చమురు సంపన్న రాజ్యంలోని ఆమె తోటి బంగ్లాదేశీయులలో చాలామంది ఆ సమయానికి ఢాకాకు విమాన బుకింగ్‌లను ఖరారు చేసుకోవడానికి ప్రణాళిక వేసుకుంటున్నారు.

గత 40 రోజుల్లో పశ్చిమ దేశాలు, పశ్చిమాసియా, మలేషియా, ఆస్ట్రేలియాలోని బంగ్లాదేశీ స్నేహితుల నుంచి నాకు వందలాది ఇలాంటి ఫోన్ కాల్స్ వచ్చాయి. బంగ్లాదేశ్‌లోనే, 'ఆపా అసలు ప్రణాళికలు ఏమిటి?' అని ప్రశ్నించేందుకు ఇలాంటి సందేశాలు, సందేహాలు తీర్చుకోవడానికి వస్తున్నాయి. వీరిలో ఢాకాలో నేను తరచుగా ప్రయాణించే ఒక రిక్షా లాగేవారు, పలువురు ఆటోవాలాలు, సామాన్యులు ఉన్నారు.

వీరిలో చాలామందికి అవామీ లీగ్‌తో ప్రత్యక్ష సంబంధం లేదు. హసీనాను గద్దె దించినప్పటి నుంచి శాంతిభద్రతల విషయంలోనూ, ఆర్థిక రంగంలోనూ తీవ్రమైన పాలనా వైఫల్యాలు ఉన్నాయని చాలామంది ఫిర్యాదు చేస్తున్నారు. ఈ క్లిష్టమైన దేశాన్ని 'షేక్ కూతురు' (ఆమె తండ్రి షేక్ ముజిబుర్ రెహమాన్‌ను ఉద్దేశించి) మాత్రమే పాలించగలరని వారు ఒక నిర్ధారణకు వస్తున్నారు.

ఆమె వారసులు అన్ని రంగాలలో ఘోరంగా విఫలమై, బంగ్లాదేశ్‌ను చట్టరహిత, ప్రతీకారపూరిత గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చడం వల్ల కొంతవరకు అప్రయత్నంగా, మరికొంతవరకు ఆమె స్వదేశానికి తిరిగి వస్తానన్న ప్రకటనను అసాధారణ ధైర్యసాహసాలుగా చూడటం వల్ల ఆమెకు ప్రజాదరణ పెరుగుతూ ఉండవచ్చు. ఎందుకంటే ఆమెకు మరణశిక్ష విధించే అవకాశం ఉంది. తిరిగి వస్తే ఉరిశిక్ష పడే ప్రమాదం కూడా ఉంది.

ఢిల్లీలో తన రెండేళ్ల ప్రవాసాన్ని, క్షేత్రస్థాయి కార్యకర్తలతో టెలిగ్రామ్, వాట్సాప్‌లలో డజన్ల కొద్దీ గ్రూప్ కాల్స్ ద్వారా తన పార్టీ మద్దతుదారులతో తిరిగి సంబంధాలు పునరుద్ధరించుకోవడానికి ఉపయోగించుకున్న హసీనా, ఈ ప్రజాదరణ పెరుగుదలతో ఉత్సాహంగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తున్నారు.

బీఎన్‌పీ, జమాత్-ఎ-ఇస్లామీ, ఎన్‌సీపీ మద్దతుదారులు సృష్టించిన పదివేల కొద్దీ తప్పుడు కేసులు, పోలీసుల వేధింపులు లేదా మూకదాడులు వంటి భారీ వేధింపులను ఎదుర్కొన్నప్పటికీ, హసీనా విచారణలను ఎదుర్కోవడానికి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత లక్షలాది మంది ఆగ్రహంతో ఉన్న పౌరులను సమీకరించగల తమ సామర్థ్యంపై అవామీ లీగ్ కార్యకర్తలు విశ్వాసం వ్యక్తం చేస్తున్నారు.

కానీ అటువంటి విశ్వాసం, ప్రజా సమీకరణ కోసం సంస్థాగత పునర్వ్యవస్థీకరణ వాస్తవ, స్పష్టమైన స్వరూపాల కంటే ఎక్కువగా ఆశపైనే ఆధారపడి ఉంది. బీఎన్‌పీ ప్రభుత్వం, పోలీసులతో పాటు, ప్రజా ఉప్పెనను అణచివేయడానికి భారీ సంఖ్యలో సైన్యం, పారామిలిటరీ దళాలను మోహరించడం ఖాయం.. ఎందుకంటే ప్రజలకు పోలీసులపై పూర్తి నమ్మకం లేదు.

ప్రధానమంత్రి తారిక్ రెహమాన్, ఢిల్లీలో హసీనా నిర్వహించిన పత్రికా సమావేశాలతో అసంతృప్తితో ఉన్నారు. భారత పర్యటనకు రావాల్సిందిగా వస్తున్న అనేక ఆహ్వానాలను ఆయన తిరస్కరించారు. కానీ వాస్తవానికి, పదవీచ్యుతురాలైన ఆ నాయకురాలి సురక్షిత స్వదేశానికి తిరిగి రావడానికి వీలు కల్పించే ఎలాంటి చర్చలనైనా నివారించడానికే ఆయన అలా చేశారు.

హసీనా తిరిగి రావడం రెహమాన్‌కు సంకటస్థితిని తెచ్చిపెట్టింది. మాజీ ప్రధాని తిరిగి రావడం వల్ల కలిగే పరిణామాల గురించి రెహమాన్ ఆందోళన చెందుతున్నట్లు బంగ్లాదేశ్‌లోని కొందరు విశ్లేషకులు అంటున్నారు.

ఒకవేళ ప్రజల్లో తీవ్ర వ్యతిరేకత పెరిగితే అది ఆయన ప్రభుత్వాన్ని అస్థిరపరుస్తుంది, హింసాత్మక అణచివేతకు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రతికూల పరిణామాలు ఎదురవ్వచ్చు, హసీనాకు మరణశిక్ష విధిస్తే దేశం అంతర్యుద్ధ పరిస్థితిలోకి వెళ్ళవచ్చు, కానీ హసీనాను జైలులో ఉంచడం వల్ల పదివేల మంది ఆగ్రహించిన పౌరులు వీధుల్లోకి వచ్చే అవకాశం కూడా ఉంది.

అందుకే, రెహమాన్ ప్రభుత్వం ఈ విషయాన్ని మరింత క్లిష్టతరం చేసిందని విశ్లేషకులు అంటున్నారు. ఆమె అధికారంలో ఉన్నప్పుడు ఇరు దేశాల మధ్య కుదిరిన ఒప్పందం ప్రకారం హసీనాను అధికారికంగా అప్పగించాలని రెహమాన్ ప్రభుత్వం కోరింది.

ఈ ఒప్పందం కారణంగానే ఉల్ఫా నాయకుడు అనూప్ చెటియాను భారత్ తిరిగి బంగ్లాదేశ్ అప్పగించింది. ఆమెను అప్పగించడానికి భారత్ సుముఖంగా లేదు. అటువంటి ఏ అభ్యర్థన అయినా భారతీయ న్యాయస్థానాలలో న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటుందని మోదీ ప్రభుత్వం సూచించింది.

ఎందుకంటే, ఒప్పందంలోని నిబంధనల ప్రకారం, చట్టబద్ధమైన ప్రక్రియ కింద నిష్పక్షపాత విచారణ జరిపి, సంబంధిత వ్యక్తికి శిక్ష పడిందని ఆతిథ్య దేశం సంతృప్తి చెందినప్పుడు మాత్రమే అప్పగింత అభ్యర్థనను మంజూరు చేయవచ్చు.

“హసీనాను అధికారికంగా అప్పగించాలని పట్టుబట్టడం, ఆమె స్వదేశానికి తిరిగి వచ్చి న్యాయాన్ని ఎదుర్కోవాలనే ప్రణాళికలను అడ్డుకోవడానికే. ఆమెకు గైర్హాజరీలో ఒక కంగారూ కోర్టు శిక్ష విధించింది. ఆ తీర్పు సరైన న్యాయ సమీక్షలో నిలబడదు,” అని అవార్డు గ్రహీత నటి, అవామీ లీగ్ ప్రతినిధి రోకయా ప్రాచీ అన్నారు.

“హసీనా స్వదేశానికి తిరిగి రావడంపై ఎంతగా భయాందోళనలు నెలకొన్నాయంటే, ఆమె ప్రభుత్వాన్ని కూల్చివేసిన యువ నాయకులు ఇప్పటికే టర్కీ, మలేషియా వంటి విదేశాలకు తరలిపోతున్నారు” అని ప్రాచీ పేర్కొన్నారు.

హసీనా తిరిగి వచ్చిన తర్వాత ప్రజాగ్రహం పెరిగి, అది సైనిక తిరుగుబాటుకు దారితీసే గందరగోళానికి కారణం కావచ్చని కొందరు అంటున్నారు. తన తీవ్రవాద ఇస్లామిస్ట్ ధోరణులను ఇప్పుడు పూర్తిగా ప్రదర్శిస్తున్న (హజ్ తర్వాత నిండు గడ్డం పెంచడం, సైనిక శిక్షణ పాఠ్యప్రణాళికలో మత అధ్యయనాలను చేర్చడం, సైన్యం కోసం ఒక ఇస్లామిక్ సంస్థను ఏర్పాటు చేయడం వంటివి) సైన్యాధిపతి జనరల్ వకార్-ఉ-జమాన్, ఆగస్టు 2024 నాటి పరిస్థితిని పునరావృతం చేస్తూ, తీవ్రవాద మత పెద్దలు, అమెరికా మద్దతు ఉన్న పౌర సమాజ ప్రముఖులతో కూడిన ఒక మధ్యంతర ప్రభుత్వం ద్వారా దేశాన్ని పరిపాలించాలని ఎంచుకోవచ్చు.

"సైనిక తిరుగుబాటు, ఆ తర్వాత పార్లమెంటును రద్దు చేయడం, మరో మధ్యంతర ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయడం బంగ్లాదేశ్‌కు పూర్తి విపత్తు అవుతుంది" అని బంగ్లాదేశ్ ప్రముఖ రాజ్యాంగ న్యాయవాది తానియా అమీర్ అన్నారు.

"షరియా ఆధారిత రాజ్యం ద్వారా ఇస్లామిస్ట్ పాలన కోసం బంగ్లాదేశ్‌ను సిద్ధం చేయడానికి ఇది ఉద్దేశించబడి ఉండవచ్చు. సైన్యం ఈ ప్రక్రియను సులభతరం చేస్తుంది" అని ఆమె అన్నారు. హసీనా తిరిగి రావడంపై ప్రభావం చూపే మూడు ప్రశ్నలు.

సర్వశక్తిమంతుడైన అల్లా, బంగ్లాదేశ్ ప్రజలపై విశ్వాసం ఉంచి, తిరిగి రావాలని తీవ్ర మత విశ్వాసం గల ఈ నాయకురాలు నిశ్చయించుకున్నప్పటికీ, హసీనా ప్రణాళికాబద్ధమైన స్వదేశానికి తిరిగి రావడంపై మూడు కీలక ప్రశ్నలు తలెత్తుతున్నాయి.

(ఎ) పదవీచ్యుత ప్రధానమంత్రిగా సురక్షిత ఆశ్రయం కోరుతూ ఆమె వచ్చిన విధంగానే బంగ్లాదేశ్ ప్రభుత్వం ఆమెను తిరిగి అంగీకరిస్తుందా లేదా? ఎందుకంటే, ఇప్పటివరకు భారత్ కు ఆమోదయోగ్యం కాని అధికారిక అప్పగింతపై పట్టుబట్టడం విషయాలను క్లిష్టతరం చేసి, ప్రక్రియను పొడిగిస్తుంది.

(బి) ఆమె ప్రణాళికాబద్ధమైన రాక ప్రజాగ్రహాన్ని రేకెత్తించి, ప్రభుత్వానికి ముప్పుగా పరిణమిస్తే, అది సైనిక తిరుగుబాటుకు దారితీసి, అవామీ లీగ్ పునరుజ్జీవన అవకాశాలను దెబ్బతీయవచ్చు.

(సి) హసీనాకు తిరిగి వచ్చిన తర్వాత నిష్పక్షపాత విచారణ జరిపి, అధికారంలో ఉన్న బీఎన్‌పీ ప్రభుత్వాన్ని కూలదోయడానికి లీగ్ వీధి ఆందోళనలకు దూరంగా ఉంటూనే, అవామీ లీగ్‌పై నిషేధాన్ని ఎత్తివేసేలా, భారతదేశం మధ్యవర్తిత్వంతో బీఎన్‌పీ-అవామీ లీగ్ మధ్య రహస్య అవగాహనకు ఇంకా ఏదైనా అవకాశం ఉందా?

ఇటీవలి వారాల్లో అవామీ లీగ్ నాయకులతో జరిపిన విస్తృత సంభాషణల వల్ల, హసీనా గానీ, ఆమె సీనియర్ నాయకులు గానీ ఆమె ప్రణాళికాబద్ధమైన స్వదేశాగమనం చుట్టూ ఉన్న వివిధ సంభావ్య దృశ్యాల గురించి లోతుగా ఆలోచించలేదనే అభిప్రాయం నాకు కలిగింది.

తిరిగి రాజకీయాల్లోకి రావాలనే దృఢ సంకల్పంతో ఉన్న, వయసు పైబడుతున్న హసీనా, 'ఇప్పుడే లేదా ఇంకెప్పుడూ లేదు' అనే ప్రేరణతో డిసెంబర్ నాటికి తిరిగి రావచ్చు. కానీ, పాకిస్తానీ జిహాదీలచే బేనజీర్ భుట్టో తరహా హత్యాయత్నం జరిగే అవకాశాలతో సహా (అలాంటి ఆరుగురు సభ్యుల తంజిమ్ ఒకటి ఉన్నట్లు బంగ్లాదేశ్ నిఘా వర్గాలు నివేదిస్తున్నాయి)

సాధ్యమయ్యే అన్ని పరిణామాలను ఆమె స్వదేశానికి తిరిగి వచ్చే ప్రణాళికలలో పరిగణనలోకి తీసుకోకపోతే, అది ఒక అంధకారంలోకి వేసే అడుగులాగే మిగిలిపోతుంది. రాజకీయాలలో, ధైర్యం, దైవ ఆశీస్సులు జాగ్రత్తతో కూడిన ప్రణాళికకు ప్రత్యామ్నాయం కావు. గతంలో హసీనా లేదా ఆమె దివంగత తండ్రి తరచుగా తెలుసుకున్నట్లుగా.