డీలిమిటేషన్ దక్షిణాది గొంతు నొక్కుతుందా?

కేంద్రం మహిళా రిజర్వేషన్ అంశాన్ని ముందు పెట్టి నియోజకవర్గాల పునర్విభజన బిల్లును ఆమోదింపజేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తోందని విపక్షాలు ఆరోపిస్తున్నాయి. చాలాకాలంగా ఈ అంశాన్ని వ్యతిరేకిస్తున్నప్రతిపక్షాలకు ఇది గట్టి షాక్ వంటిది. ఇప్పుడు ఈ బిల్లుల ముసాయిదా ప్రజలకు అందుబాటులోకి రావడంతో, ప్రతిపక్షం భయాలు నిజమయ్యేలా ఉన్నాయి.

ప్రతిపాదిత చట్టాలు – రాజ్యాంగ (నూట ముప్పై ఒకటవ సవరణ) బిల్లు, 2026, డీలిమిటేషన్ బిల్లు, 2026, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల చట్టాల (సవరణ) బిల్లు, 2026 – దక్షిణ, చిన్న రాష్ట్రాలను లోక్‌సభలో ప్రాతినిధ్యం విషయంలో అట్టడుగుకు నెట్టివేసి, తద్వారా ఎన్నికల స్వరూపాన్ని నిర్ణయాత్మకంగా బీజేపీకి అనుకూలంగా మార్చడమే కాకుండా, భవిష్యత్తులో చేపట్టే ఏ డీలిమిటేషన్ ప్రక్రియనైనా కార్యనిర్వాహక వర్గం ఇష్టాయిష్టాలకు అనుకూలంగా మార్చగలవు.

రాజ్యాంగ (131వ సవరణ) బిల్లు, లోక్‌సభ సభ్యుల సంఖ్యను ప్రస్తుత రాజ్యాంగ పరిమితి అయిన 550 నుంచి 850కి పెంచాలని ముసాయిదాలో పేర్కొన్నారు. ఇందులో రాష్ట్రాల నుంచి 815, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల నుంచి 35 మంది ఎన్నిక కావాలని పేర్కొంది.

ఈ 850 మంది సభ్యులలో, నారీ శక్తి వందన అధినియమ్, 2023 బిల్లుకు అనుగుణంగా మూడింట ఒక వంతు అంకెల ప్రకారం చెప్పాలంటే సుమారు 283 మంది మహిళా ఎంపీలు ఉండాలని ఈ బిల్లు ప్రతిపాదిస్తుంది. ఈ చట్టాల ఆమోదంతో, 1976లో ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వం ఆర్టికల్ 81లో మొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టిన ఐదు దశాబ్దాల నాటి రాజ్యాంగపరమైన అడ్డంకి తొలగిపోతుంది.

దీని ప్రకారం 2000 సంవత్సరం వరకు నియోజకవర్గాల పునర్‌వ్యవస్థీకరణ నిషేధించబడింది. 2001లో, ప్రధానమంత్రి అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి హయాంలో ఈ కాలవ్యవధిని 2026 వరకూ పొడిగించారు. అయినప్పటికీ, శాసనసభలలో రాష్ట్రాలకు కేటాయించిన సీట్ల సంఖ్యను మార్చకుండా నియోజకవర్గాల సరిహద్దులను మార్చడానికి అనుమతించేలా ఒక రాజ్యాంగ సవరణ చేశారు.

2023లో పార్లమెంటు మహిళా రిజర్వేషన్ల చట్టాన్ని ఆమోదించినప్పుడు, ప్రతిపక్షాలు డిమాండ్ చేసినట్లుగా దాని తక్షణ అమలు నిలిచిపోయింది. ఎందుకంటే, మహిళా కోటాను అమలు చేయడానికి ఒక ముందస్తు షరతుగా, అధినియమం అమల్లోకి వచ్చిన తర్వాత జరిపే "మొదటి జనాభా లెక్కల" ప్రచురణ అనంతరం కొత్తగా నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ప్రక్రియను నిర్వహించాలనే నిబంధనను కేంద్రం ఆ చట్టంలో పొందుపరిచింది.

గత నెలలో, కేంద్రం అకస్మాత్తుగా తన మాట మార్చి, మహిళా రిజర్వేషన్ల అమలును కొనసాగుతున్న 2027 జనాభా లెక్కల నుంచి వేరు చేయాలని ప్రచారం చేయడం ప్రారంభించింది. అలా వెంటనే చేయకపోతే, 2029 లోక్‌సభ ఎన్నికల తర్వాత వరకు అధినియమం అమలు ఆలస్యం అవుతుందని వాదించింది.

అయితే, ప్రతిపాదిత బిల్లులు కేవలం మహిళా రిజర్వేషన్‌ను అమలులోకి తీసుకురావడానికి సంబంధించినవి మాత్రమే కాదు. ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ సొంత ప్రభుత్వమే గత 30 నెలలుగా ఈ రిజర్వేషన్‌ను ఒక అనిశ్చిత స్థితిలో ఉంచింది.

దానికి బదులుగా, ప్రతిపక్షాలు భయపడినట్లుగానే, నియోజకవర్గాలను తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడం ద్వారా, అలా ఎప్పుడు చేయాలో నిర్ణయించేందుకు కార్యనిర్వాహక వర్గానికి విస్తృత అధికారాలు కల్పించడం ద్వారా భారతదేశ ఎన్నికల పటాన్ని గణనీయంగా మార్చడానికి ఇవి ఒక సాధనం.

అంతేకాకుండా, రాజ్యాంగానికి ప్రతిపాదిత సవరణలు, భవిష్యత్తులో జరగబోయే ఏ నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ప్రక్రియకైనా ఏ జనాభా లెక్కల గణాంకాలను ఆధారంగా చేసుకోవాలో ఎంచుకునే అధికారాన్ని ఆచరణాత్మకంగా కేంద్రానికి కల్పిస్తాయి.

ఉదాహరణకు, రాజ్యాంగ (131వ సవరణ) బిల్లు, "జనాభా"ను "పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా నిర్ధారించగల జనాభా లెక్కల ప్రకారం లెక్కించిన జనాభా"గా పునర్నిర్వచించడానికి ఆర్టికల్ 81ని సవరించాలని కోరుతోంది. తదుపరి నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ప్రక్రియ ఎప్పుడు జరుగుతుందో నిర్ణయించడానికి పార్లమెంటు ఇకపై రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చట్టం చేయవలసిన అవసరం ఉండదు.

ఆర్టికల్ 82 ప్రకారం, "ప్రతి జనాభా గణన పూర్తయిన తర్వాత", "పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా నిర్ధారించిన అధికార సంస్థ ద్వారా, ఆ పద్ధతిలో" నియోజకవర్గాల పునర్విభజనను నిర్వహించవచ్చని చెప్పే ప్రస్తుత ఆదేశాన్ని, "పునర్విభజన కమిషన్" ద్వారా కేవలం "సీట్ల కేటాయింపు"గా మాత్రమే నిర్వహించేలా గణనీయంగా నీరుగార్చాలని ప్రతిపాదించారు.

ఈ ముసాయిదా నిబంధన, నియోజకవర్గాల పునర్‌వ్యవస్థీకరణను కొత్త జనాభా గణన ప్రక్రియ నుంచి వేరు చేస్తుంది. లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల స్వరూపాన్ని మార్చడానికి కార్యనిర్వాహక వర్గానికి ఒక ప్రామాణిక జనాభాను (ప్రస్తుత సందర్భంలో 2011 జనాభా గణన) ఎంచుకునే అధికారాన్ని ఇస్తుంది.

ఈ ప్రక్రియలో, కొత్త జనాభా గణన తర్వాత మాత్రమే పునర్విభజనను అనుమతించడానికి రాజ్యాంగ సవరణ తప్పనిసరి అనే ప్రస్తుత రక్షణ (1976 - 2001 సవరణల తర్వాత కూడా మారకుండా ఉన్న నిబంధన) తొలగించబడుతుంది. రాజ్యాంగ సవరణలను ఆమోదించడానికి అవసరమైన మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీకి బదులుగా, సాధారణ మెజారిటీతో ఆమోదించగల ఒక సాధారణ చట్టాన్ని తీసుకురావడం ద్వారా కేంద్రం పునర్విభజన కోసం ఏ ప్రామాణిక జనాభానైనా ఎంచుకోగలుగుతుంది.

అంతేకాకుండా, రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు, ప్రస్తుతం ఆర్టికల్ 82లో పొందుపరిచిన "ప్రతి జనాభా లెక్కల తర్వాత పునఃసర్దుబాటు" అనే నిబంధన స్థానంలో "నియోజకవర్గాల పునఃసర్దుబాటు"ను ప్రవేశపెట్టాలని కూడా ప్రతిపాదిస్తోంది. ఈ ప్రతిపాదిత మార్పు, దీని గురించి తెలియని వారికి చిన్నదిగా అనిపించవచ్చు. కానీ దాని ప్రభావం చాలా పెద్దది. ఎందుకంటే, ప్రతి దశాబ్దానికి ఒకసారి కొత్తగా వెలువడే జనాభా లెక్కల తర్వాత రాష్ట్రాల్లోని లోక్‌సభ సీట్ల సంఖ్యను పునఃసర్దుబాటు చేయాలన్న ప్రస్తుత రాజ్యాంగ నిబంధనను ఇది తొలగిస్తుంది.

వాస్తవానికి, ఈ మార్పు ప్రస్తుత, భవిష్యత్ ప్రభుత్వాలు తమకు నచ్చిన ఏ సమయంలోనైనా కొత్త నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ప్రక్రియను చేపట్టేందుకు వీలు కల్పిస్తుంది. రాజ్యాంగ (131వ సవరణ) బిల్లుతో పాటు పార్లమెంటులో ఆమోదింపజేయాలని కేంద్రం కోరుకుంటున్న డీలిమిటేషన్ బిల్లులో పొందుపరిచిన చట్రంతో కలిపి చూసినప్పుడు ఈ మార్పు మరింత ప్రమాదకరంగా మారవచ్చు.

ప్రస్తుత లేదా పదవీ విరమణ చేసిన సుప్రీం కోర్టు న్యాయమూర్తి నేతృత్వంలో, ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ సంబంధిత రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్‌తో కూడిన డీలిమిటేషన్ కమిషన్ కూర్పు, నిష్పక్షపాతంగా జరుగుతుందనే నమ్మకాన్ని కలిగించడం లేదు. ఎందుకంటే, ఈ పదవులలో ఉన్న వ్యక్తులు కార్యనిర్వాహక వర్గానికి దాసోహం అయ్యారని నిరంతరం ఆరోపణలు ఎదుర్కొంటున్నారు.

మరింత ఆందోళనకరమైన విషయం ఏమిటంటే, ఈ బిల్లు డీలిమిటేషన్ కమిషన్‌కు "సివిల్ కోర్టు అన్ని అధికారాలను" కల్పిస్తుంది. దాని ఉత్తర్వులు గెజిట్ ఆఫ్ ఇండియాలో ప్రచురించబడిన తర్వాత వాటిని "ఏ న్యాయస్థానంలోనూ ప్రశ్నించరాదు" అని పేర్కొంటుంది.

కేంద్రం - ప్రతిపక్షాల మధ్య బహుశా అతిపెద్ద వివాదాంశంగా మారగల విషయం ఏమిటంటే, ఈ బిల్లులు, ముఖ్యంగా డీలిమిటేషన్ బిల్లు, తమ ప్రత్యర్థులకు, ముఖ్యంగా దక్షిణ రాష్ట్రాల నుంచి వచ్చిన వారి ఆందోళనలను తగ్గించడానికి మోదీ అతని ప్రభుత్వం పదేపదే ఇవ్వడానికి ప్రయత్నించిన అత్యంత కీలకమైన హామీని స్పష్టంగా పేర్కొనలేదు.

గత పక్షం రోజులుగా, లోక్‌సభలో దక్షిణాది, చిన్న రాష్ట్రాలకు ప్రస్తుతం ఉన్న సీట్ల నిష్పత్తిలో మార్పు విషయంలో, హిందీ హార్ట్‌ల్యాండ్‌లోని అధిక జనాభా గల రాష్ట్రాల వల్ల ఎలాంటి నష్టం జరగదని ప్రధానమంత్రి, ఆయన మంత్రివర్గంలోని పలువురు సభ్యులు చెబుతూ వస్తున్నారు.

నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ప్రక్రియను విమర్శించేవారు, కేవలం జనాభా లెక్కల గణాంకాలపై ఆధారపడే ఏ సూత్రాన్నైనా తీవ్రంగా వ్యతిరేకిస్తున్నారు. ఎందుకంటే, ఇది కుటుంబ నియంత్రణ చర్యలను విజయవంతంగా అమలు చేసిన రాష్ట్రాల దామాషా ప్రాతినిధ్యాన్ని తగ్గించి, ఈ విషయంలో ఘోరంగా విఫలమైన హిందీ హార్ట్‌ల్యాండ్ రాష్ట్రాలకు అధిక వాటాను కట్టబెట్టే అవకాశం ఉంది.

విమర్శకులను మెప్పించడానికి, ప్రస్తుత లోక్‌సభలో ప్రతి రాష్ట్రానికి ఉన్న సీట్లను ఏకరీతిగా 50 శాతం పెంచాలని కేంద్రం సూచించినట్లు సమాచారం. ఈ ప్రతిపాదనను కాంగ్రెస్, డీఎంకే, సీపీఎం వంటి పార్టీలు కూడా మోసపూరితమైనదిగా అభివర్ణించాయి. నియోజకవర్గాల పునర్విభజనకు కేవలం జనాభాను మాత్రమే ప్రమాణంగా తీసుకోబోమని కూడా ప్రభుత్వం స్పష్టం చేస్తోంది.

ముసాయిదా బిల్లులలో 50 శాతం సూత్రం గురించి ప్రస్తావించలేదు. అలాగే లోక్‌సభలో దక్షిణ, చిన్న రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్య వాటాను కాపాడతామని ఎలాంటి హామీ ఇవ్వలేదు. దీనికి విరుద్ధంగా, డీలిమిటేషన్ బిల్లులో డీలిమిటేషన్ కమిషన్ "తాజా జనాభా లెక్కల గణాంకాల ఆధారంగా, ఆర్టికల్స్ 81, 82, 170 నిబంధనలను పరిగణనలోకి తీసుకుని మాత్రమే చేస్తున్నారు".

లోక్‌సభలో ప్రతి రాష్ట్రానికి, కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికి కేటాయించాల్సిన సీట్ల సంఖ్యను నిర్ణయిస్తుందని స్పష్టంగా పేర్కొనబడింది. "అన్ని నియోజకవర్గాలు, సాధ్యమైనంత వరకు, భౌగోళికంగా కాంపాక్ట్ ప్రాంతాలుగా ఉండాలి, వాటిని డీలిమిటేట్ చేసేటప్పుడు భౌతిక లక్షణాలు, పరిపాలనా యూనిట్ల ప్రస్తుత సరిహద్దులు, కమ్యూనికేషన్ సౌకర్యాలు, ప్రజా సౌకర్యాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి".

"అన్ని రాష్ట్రాలకు సమానంగా సీట్లను దామాషా ప్రకారం పెంచుతాం" అన్న కేంద్రం హామీని యథాతథంగా తీసుకుంటే, కనీసం సిద్ధాంతపరంగానైనా ఉండాల్సిన స్వతంత్ర సంస్థగా కాకుండా, ఈ కమిషన్ ప్రభుత్వ ఆదేశాల మేరకు పనిచేస్తుందని అర్థం చేసుకోవాలా? అలా కాకపోతే, తాజా జనాభా లెక్కల ప్రకారం నియోజకవర్గాల పునర్విభజన చేపట్టాలన్న కమిషన్ ఆదేశం, పెద్ద లోక్‌సభలో తాము అణగారిపోతామనే చిన్న రాష్ట్రాలు లేదా జనాభాను నియంత్రించడంలో విజయవంతమైన రికార్డు ఉన్న రాష్ట్రాలు వ్యక్తం చేసిన భయాలను ఎలా పరిష్కరించగలదు? ఏప్రిల్ 16 నుంచి 18 వరకు జరిగే పార్లమెంట్ సమావేశాల్లో ఈ ప్రతిపాదిత చట్టాలను పార్లమెంటులో ఆమోదింపజేయకుండా, "ఏప్రిల్ 29 తర్వాత ఏ తేదీనైనా" చర్చించాలన్న ఐక్య ప్రతిపక్ష డిమాండ్‌ను కేంద్రం నిస్సందేహంగా తిరస్కరించింది.

ఇంత హడావిడిగా ఈ బిల్లులను తీసుకురావడంలో తన ఉద్దేశాలు, ప్రేరణల గురించి కేంద్రం చాలా వివరించాల్సి ఉంటుంది. ఈ బిల్లులపై ప్రతిపక్షం ప్రశ్నలు, విమర్శలు ఇప్పటికే పెరుగుతున్నాయి. బుధవారం, కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు, రాజ్యసభ ప్రతిపక్ష నాయకుడు మల్లికార్జున్ ఖర్గే ఈ వివాదాస్పద బిల్లులపై 'ఇండి బ్లాక్', ఇతర భావసారూప్య పార్టీల ఐక్య వైఖరిని రూపొందించడానికి సీనియర్ ప్రతిపక్ష నాయకులతో సమావేశం కానున్నారు.

రాబోయే పార్లమెంట్ పొడిగించిన సమావేశాల్లో అధికార పక్షానికి, ప్రతిపక్షానికి మధ్య తీవ్ర ఘర్షణకు రంగం సిద్ధమవుతోంది. దురదృష్టవశాత్తు, మహిళా రిజర్వేషన్ల ముందస్తు అమలు ఒక ప్రహసనంగా మిగిలిపోయింది. కేంద్రం కుతంత్రాలతో ఊహించిన నిరసనల కారణంగా దాని ప్రతిష్ట మసకబారింది.

The Fundamental Principle of One Person one vote one value - Article 81 (2) (a) stands as it is :

It says :
there shall be allotted to each State a number of seats in the House of the People in such manner that the ratio between that number and the population of the state is,…

— Manish Tewari (@ManishTewari) April 14, 2026

The bills being introduced in the name of implementing Women’s Reservation amount to a death warrant for federal India.
The accompanying Delimitation Bill, presented as part of this exercise, would strip southern states — which have successfully implemented population control… pic.twitter.com/b8TZvTiCHs

— John Brittas (@JohnBrittas) April 14, 2026