చరిత్ర చెబుతున్న 8 కమాన్లు..

హైదరాబాద్ అంటే ప్రపంచానికి ముందుగా గుర్తుకొచ్చేది చార్మినార్. అయితే చార్మినార్‌తో పాటు పాతబస్తీ వైభవాన్ని నేటికీ సజీవంగా నిలబెట్టిన మరో అద్భుత వారసత్వ సంపద ఎనిమిది చారిత్రక కమాన్లు. కుతుబ్‌షాహీలు, అనంతరం అసఫ్‌జాహీలు (నిజాంలు) నిర్మించిన ఈ కమాన్లు ఒకప్పుడు రాజభవనాలు, ప్రధాన మార్కెట్లు, పాలనా కేంద్రాలు, నగర రక్షణ వ్యవస్థలకు ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారాలుగా ఉండేవి. ఇండో-ఇస్లామిక్, పర్షియన్ వాస్తు శైలికి ఇవి అద్దం పడుతుండగా, శతాబ్దాల చరిత్రను నేటికీ మోస్తున్నాయి.

ఇప్పుడు ఈ చారిత్రక సంపదను కాపాడేందుకు తెలంగాణ ప్రభుత్వం కీలక నిర్ణయం తీసుకుంది. పాతబస్తీలోని ఎనిమిది కమాన్ల పునరుద్ధరణకు రూ.11.86 కోట్లతో పరిపాలనా అనుమతులు జారీ చేసింది. పురపాలక శాఖ ప్రత్యేక ప్రధాన కార్యదర్శి జయేశ్ రంజన్ ఉత్తర్వులు జారీ చేయగా, పనులకు వెంటనే టెండర్లు పిలవాలని కులీ కుతుబ్‌షాహీ పట్టణాభివృద్ధి సంస్థ (KUDA)కు ఆదేశాలు ఇచ్చారు. గతంలో ఆరు కమాన్లకు రూ.2 కోట్లతో ఇచ్చిన అనుమతులను రద్దు చేసి, KUDA సమర్పించిన కొత్త ప్రతిపాదనకు ప్రభుత్వం ఆమోదం తెలిపింది. ఈ పనుల కోసం హెచ్‌ఎండీఏ నిధులు వినియోగించనున్నారు.

ఎందుకు పునరుద్ధరణ?

కాలక్రమేణా ఈ కమాన్లు శిథిలావస్థకు చేరుకున్నాయి. ముఖ్యంగా వర్షాకాలంలో సున్నం, రాళ్లు ఊడిపడి స్థానికులకు, ప్రయాణికులకు ప్రమాదం ఏర్పడే పరిస్థితి ఉంది. అందుకే ప్రజల భద్రతను దృష్టిలో ఉంచుకుని సమగ్ర మరమ్మతులు చేపడుతున్నారు. హెరిటేజ్ కన్జర్వేషన్ నిపుణుల పర్యవేక్షణలో, ఆధునిక సిమెంట్‌ను ఉపయోగించకుండా, నాటి నిర్మాణ శైలిని కాపాడేలా సంప్రదాయ సున్నం మిశ్రమంతోనే పునరుద్ధరణ జరపాలని ప్రభుత్వం స్పష్టం చేసింది.

పునరుద్ధరణకు ఎంపికైన 8 కమాన్లు – కేటాయింపులు

1. హస్మత్ గంజ్ కమాన్ – రూ.2.94 కోట్లు

ఎనిమిది కమాన్లలో అత్యధిక నిధులు ఈ కమాన్‌కే కేటాయించారు. నిజాం కాలంలో హస్మత్ గంజ్ ప్రముఖ వాణిజ్య ప్రాంతంగా ఉండేది. బ్రిటీష్ రెసిడెన్సీ, స్థానిక నవాబుల సైనిక కార్యకలాపాలకు అనుబంధంగా ఈ ప్రాంతం అభివృద్ధి చెందింది. వర్తక వాణిజ్యానికి ఇది ముఖ్య కేంద్రం.

2. దివాన్ దేవ్డీ కమాన్ – II – రూ.2.38 కోట్లు

3. దివాన్ దేవ్డీ కమాన్ – I – రూ.2.00 కోట్లు

ఈ రెండు కమాన్లు సాలార్ జంగ్ కుటుంబానికి చెందిన చారిత్రక దివాన్ దేవ్డీ రాజభవనానికి ప్రవేశ ద్వారాలు. నిజాం రాజ్య ప్రధానమంత్రుల అధికారిక నివాసం ఇదే. విదేశీ రాయబారులు, రాజకుటుంబ ఊరేగింపులు ఈ ద్వారాల గుండా వెళ్లేవి. నాటి అత్యున్నత పరిపాలనా కేంద్రానికి ఇవి ప్రతీకలు.

4. చత్తా బజార్ కమాన్ – రూ.1.40 కోట్లు

నిజాం కాలంలో ఉర్దూ ప్రచురణలు, కాలిగ్రఫీ ప్రింటింగ్ ప్రెస్‌లకు ప్రసిద్ధి చెందిన చత్తా బజార్‌కు ఇది ప్రవేశ ద్వారం. పురాణీ హవేలీతో పాటు నయాపూల్ ప్రాంతాలను అనుసంధానించేది. పైభాగంలో చిన్న గదులు, చెక్క కిటికీలు, ఇండో-ఇస్లామిక్ శిల్పకళ ఈ కమాన్ ప్రత్యేకత.

5. దబీర్‌పురా కమాన్ – రూ.1.14 కోట్లు

హైదరాబాద్ నగరాన్ని చుట్టుముట్టిన సుమారు 13 మైళ్ల రక్షణ గోడకు ఉన్న 13 ప్రధాన ద్వారాల్లో ఇది ఒకటి. నగర భద్రత, శత్రువుల నియంత్రణ, పన్నుల వసూళ్లలో ఈ కమాన్ కీలక పాత్ర పోషించింది. నాటి రక్షణ వ్యవస్థకు ఇది సజీవ సాక్ష్యం.

6. షేక్ ఫైజ్ కమాన్ – రూ.82 లక్షలు

సుఫీ మత గురువు షేక్ ఫైజ్ పేరు మీదుగా ఈ ప్రాంతానికి, కమాన్‌కు పేరు వచ్చింది. నాటి ముఖ్య మొహల్లాకు ఇది ప్రవేశ ద్వారం. స్థానిక సామాజిక, మత సామరస్యానికి ఇది చారిత్రక గుర్తుగా నిలిచింది. ఇక్కడి నుంచే చారిత్రక ఆలం ఊరేగింపులు ప్రారంభమయ్యేవి.

7. పంజే షా / రాణిగంజ్ కమాన్ – రూ.63 లక్షలు

ప్రభుత్వ ఉత్తర్వుల్లో రాణిగంజ్ కమాన్‌గా పేర్కొన్న ఈ ప్రాంతం చారిత్రకంగా పంజే షా పరిధితో అనుబంధం కలిగి ఉంది. కుతుబ్‌షాహీ కాలంలో ఇరాన్ నుంచి తెచ్చిన పవిత్ర అవశేషాలు భద్రపరిచిన ఆషూర్‌ఖానాకు వెళ్లే ప్రధాన ద్వారం ఇది. ఆధ్యాత్మిక, సాంస్కృతిక ప్రాధాన్యం కలిగిన కమాన్.

8. హుస్సేనీ ఆలం కమాన్ – రూ.55 లక్షలు

క్రీ.శ.1600ల నాటి కుతుబ్‌షాహీ కాలానికి చెందిన ఈ కమాన్ అత్యంత పురాతనమైనది. గోల్కొండ నుంచి చార్మినార్ మీదుగా మచిలీపట్నం వెళ్లే చారిత్రక వాణిజ్య మార్గంలో ఇది నిర్మించబడింది.చరిత్ర ప్రకారం, అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా అడవిలో తప్పిపోయినప్పుడు, ఆయన తల్లి హయాత్ బక్షీ బేగం కుమారుడు క్షేమంగా తిరిగిరావాలని ఇక్కడి ఆషూర్‌ఖానాలో ప్రార్థించి, ఏనుగు కూడా సులభంగా వెళ్లేంత భారీ కమాన్ నిర్మించిందని చెబుతారు. ప్రసిద్ధ లంగర్ ఊరేగింపులు కూడా ఇక్కడి నుంచే ప్రారంభమయ్యేవి.

ఈ కమాన్ల నిర్మాణ శైలి ప్రత్యేకత

ఈ కమాన్లు ఇండో-ఇస్లామిక్, పర్షియన్ వాస్తు శైలుల సమ్మేళనం.సిమెంట్ కాకుండా సున్నం, ఇసుక, బెల్లం, కరక్కాయల మిశ్రమంతో నిర్మాణం.అంతర్గతంగా గ్రానైట్ రాళ్లు, పైభాగంలో ప్రత్యేక కాల్చిన ఇటుకలు.సూదిలా పైకి ఎగసే పాయింటెడ్ ఇస్లామిక్ ఆర్చ్ నిర్మాణం.ఏనుగుల అంబారీలు కూడా వెళ్లేలా 30 నుంచి 60 అడుగుల ఎత్తు.

సున్నపు శిల్పకళ, పూల తీగలు, జ్యామితీయ ఆకృతులు.

పర్షియన్, అరబిక్ కాలిగ్రఫీతో అలంకరణ.

కొన్ని కమాన్లపై చిన్న గదులు, చెక్క కిటికీలు, బురుజులు.

ప్రస్తుతం చేపడుతున్న పునరుద్ధరణలో కూడా ఇదే సంప్రదాయ నిర్మాణ పద్ధతిని కొనసాగిస్తున్నారు.

చార్ కమాన్‌తో అనుబంధం

1592లో హైదరాబాద్ నగర స్థాపన సమయంలో నిర్మించిన చార్ కమాన్ నగర నిర్మాణానికి కేంద్రబిందువు. ఇప్పుడు పునరుద్ధరణకు ఎంపికైన కమాన్లు కూడా అదే వాస్తు సూత్రాలను అనుసరించాయి.

భారీ గ్రాండ్ ఆర్చ్ నిర్మాణం.

సమాన నిష్పత్తులు.

పర్షియన్ అలంకరణలు.

సున్నపు శిల్పకళ.

రాజభవన ప్రవేశ ద్వారాల శైలి.

ఈ కారణంగానే వీటిని చార్ కమాన్ వారసత్వానికి కొనసాగింపుగా చెప్ప‌వ‌చ్చు.

నగర రక్షణలో కమాన్ల పాత్ర17వ శతాబ్దం చివర్లో హైదరాబాద్ చుట్టూ సుమారు ఆరు మీటర్ల ఎత్తుతో భారీ ప్రహరీ గోడ నిర్మించారు. దీనికి 13 ప్రధాన దర్వాజాలు, 13 చిన్న కమాన్లు ఉండేవి.

దబీర్‌పురా కమాన్ వంటి నిర్మాణాలు ఈ రక్షణ వ్యవస్థలో భాగంగా పనిచేశాయి. నగరంలోకి వచ్చే వారిని నియంత్రించడం, పన్నులు వసూలు చేయడం, భద్రత కల్పించడం వంటి బాధ్యతలు ఈ ప్రవేశ ద్వారాలదే.

పునరుద్ధరణతో కలిగే ప్రయోజనాలు

ప్రమాదకర స్థితిలో ఉన్న కమాన్లకు రక్షణ.

పాతబస్తీ వారసత్వ సంపద సంరక్షణ.

హెరిటేజ్ టూరిజానికి కొత్త ఊపు.

హైదరాబాద్ చారిత్రక గుర్తింపుకు మరింత బలం.

భవిష్యత్ తరాలకు అసలు నిర్మాణ శైలిని అందించడం.

ఈ కమాన్లు కేవలం రాతి నిర్మాణాలు కావు. హైదరాబాద్ నగర చరిత్ర, సంస్కృతి, రాజరిక వైభవం, రక్షణ వ్యవస్థ, వాణిజ్య అభివృద్ధి, మత సామరస్యం, కళా వైభవానికి ఇవి ప్రత్యక్ష సాక్ష్యాలు. రూ.11.86 కోట్లతో చేపడుతున్న ఈ పునరుద్ధరణ పనులు పూర్తయితే పాతబస్తీకి మళ్లీ నాటి వైభవం తిరిగి రావడమే కాకుండా, దేశ విదేశాల పర్యాటకులను ఆకర్షించే మరో ప్రధాన వారసత్వ పర్యాటక కేంద్రంగా ఈ ప్రాంతం నిలిచే అవకాశం ఉంది.